«Zoragarria da eklipsea aurreikusi ahal izatea»

Eguzki-eklipsea izan da Itziar Aretxaga Mendez (Bilbo, 1965) astrofisikaria elkarrizketatzeko aitzakia. Eklipsea alde batera utzita ere, ordea, badu zer kontatua. Izan ere, duela hilabete batzuetatik, CSIC-INTAren Astrobiologia Zentroan (Madril) ari da ikertzen, ia hiru hamarkadaz Mexikon aritu ondoren. Bere ikergaia urruneko galaxietan gertatzen diren izarren jaiotza erraldoiak dira, eta horri buruz aritu da batez ere, baina ez du ezkutatu ilusio handia egiten diola gure gertueneko izarraren eklipsea ikusteak.

Baduzu eguzki-eklipse osoa ikusteko asmorik? Aukeratua duzu lekua?

Bai, ilusioa egiten dit! Hain zuzen, nire egutegia antolatzen ari naiz eguzki-eklipse osoa ikusi ahal izateko. Justu horren aurretik, biltzar batetik itzuliko naiz, eta gero beste batera joan behar dut. Baina, tartean, aste horretan, hemen inguruan geratuko naiz, eklipsea ikusteko.

Duela bi urte ikusi nuen lehen aldiz eguzki-­eklipse oso bat. Mexiko zeharkatu eta Texaseraino joan nintzen, eklipse osoa ikustera. Aurretik, partzialak ikusi izan nituen, eta hura izan zen osoa ikusteko bidaiatu nuen lehen aldia.

Zoragarria iruditzen zait hau gertatuko dela aurreikusteko gai izatea. Benetan ikaragarria da pentsatzea duela milaka urte ere bazutela jakituria hori, eta nola orain zehaztasun osoz modelo fisikoen bidez aurresan dezakegun nola gertatuko den eklipsea, eta planifikatu dezakegun noiz eta nora bidaiatu, hura ikusteko. Hori niretzat benetan zoragarria da, zientziaren aurrerapenaren adierazle bat.

Eguzkia da gure gertueneko izarra eta ondoen ezagutzen duguna. Zuk, ordea, urrunenen dauzkagunak ikertzen dituzu, jaiotzen ari direnak.

Bai, hori da nire ikergaia, galaxien jaiotza: izarrak nola jaiotzen diren galaxien barruan eta zer kondizio egon behar diren hori gertatzeko.

Horretarako, urte asko eman dituzu Mexikon. Kontatuko diguzu nola iritsi zinen hara eta zertan ibili zaren?

Ba, begira, 27 urte egin ditut Mexikon! EHUn hasi nintzen ikasten Fisika; gero Madrilera joan nintzen, lehenik Unibertsitate Konplutentsera, karrera amaitzera, eta gero Unibertsitate Autonomora; han egin nuen doktoretza. Madrildik Cambridgera, Greenwicheko Errege Behatokira, eta handik Alemaniara, Max Planck Institutura. Eta azkenik Mexikora; hantxe bizi izan naiz 27 urtez, ia oraintxe arte.

Orain ikertzen ari naizena nolabait beti ikertu izan dudana da: galaxien bilakaera. Bilakaera horretan, prozesu asko gertatzen dira. Haietako bat da izarren jaiotza, eta izarren jaiotzarekin egon da lotuta beti nire ikerkuntza.

Hasieran, tesia egin nuenean, batez ere arduratzen nintzen gertuen dauzkagun galaxietan dauden nukleo aktiboetan jaiotzen diren izarrez. Orain, aldiz, ari naiz ikertzen oso urrun dauden galaxietan nola gertatzen diren izar-jaiotza erraldoiak.

Bitarte horretan, teleskopio batzuk desagertu dira, eta berriak dauzkazue gaur egun. Nola eragiten dute aldaketa horiek ikerketan?

Bai, bai, berriak ditugu, eta zaharretako batzuk ere oraindik ibiltzen dira. Orain, batez ere, uhin milimetrikoetan behatzen ditut jaiotza erraldoi horiek. Baina batera jartzen dugu dagoen informazio guztia, uhin ultramoreetatik irrati-uhinetara joanda. Izan ere, prozesu ezberdinak ikusten dira uhin-luzera bakoitzean.

Teleskopio horietako batzuk oso berriak dira; adibidez, Mexikon dagoen teleskopio milimetriko handia eta espazioan dagoen JWST [James Webb Space Telescope]. Baina badaude horren berriak ez diren teleskopioak; esaterako, VLA [Very Large Array]. Socorron dago, Estatu Batuetan, eta irrati-teleskopioen bateria bat da; hau da, ez da antena bakarra, baizik eta antena-multzo bat, konfigurazio jakin batekin, interferometria egin ahal izateko. Horri esker, argazki oso zehatza lortzen dugu.

Orduan, ez zaitugu imajinatu behar teleskopio bakarrarekin lanean, askorekin baizik.

Hori da. Teleskopio bat baino gehiago jartzen ditugu lanean, helburu zientifiko batean lan egiteko, eta informazio hori guztia beharrezkoa da.

Hasieran beste teleskopio batzuk erabiltzen nituen; horietako batzuk jada ez daude martxan, erretiratuta daude. Nire lehenengo teleskopioa Kanarietako JKT izan zen [Jacobus Kapteyn teleskopio optikoa]. Horrekin egin nituen nire lehenengo behaketak. Ez ziren nire tesirako, baizik eta lankide baten tesirako. Biok ari ginen doktoretza egiten, baina bera ni baino aurrerago zihoan, eta harekin joan nintzen lehen behaketak egitera, ikasteko.

Kristoren teleskopioa iruditu zitzaidan, handi-­handia. Ez zen Kanarietan zegoen handiena; metro bat baino ez zuen, eta Kanarietan bertan zegoen William Herschel teleskopioa ere [optikoa eta infragorrikoa], lau metrokoa. Baina, garai hartan, JKTk inpresio handia eragin zidan. Orain, 10 metroko teleskopio optikoetara joaten naizenean, horrekin gogoratzen naiz. Dena txiki geratu da orain.

Teleskopioekin gertatu den bezala, teknologia aldatu den heinean, lana egiteko modua ere aldatuko zen.

Orain askoz ere erraztasun handiagoarekin hartzen ditugu datuak teleskopio batetik eta bestetik. Interneten dena dago konektatuta. Datu-banku handi-handiak dira, eta horietan informazio asko daukagu, eta berehala konektatu gaitezke datuak eskuratzeko.

Mundua bera askoz ere konektatuago dago. Egunero, hainbat ordu pasatzen ditugu telekonferentzietan, lankideekin lanean. Adibidez, nik Estatu Batuekin, Mexikorekin eta abarrekin egiten ditut telekonferentziak. Ordutegi ezberdinak dira, baina horrela egiten dugu. Internet bidez errazagoa da aurrerapenak egitea, hori horrela da.

Beraz, bai, lan egiteko era asko aldatu da. Orain, gero eta gutxiago joaten gara teleskopioetara. Robotizatuago daude, eta urrunetik egiten dira behaketak.

Teleskopioek jasotzen duten informazioa irekia da, datu guztiak daude denen eskura?

Ez guztiz. Teleskopio handietan, normalean, ikerketa proposatu duen taldeak urtebete du datu horiek ustiatzeko eta ikusteko ea zer atera dezakeen hortik. Baina gero datu-baseetara joaten dira datu horiek, eta jende guztiak analiza ditzake. Baina hori da teleskopio handiak nola ibiltzen diren.

Gero, badaude beste teleskopio batzuk pribatuak direnak, eta, horietan, zuk misioaren edo esperimentuaren partaide izan behar duzu datu horiek ikusi ahal izateko.

Beraz, oro har, bi modalitate daude: urtebetez informazioa eduki eta gero datu-baseetara joatea, edo esperimentuen modalitatea, zeinean datuak ez diren publikoak, esperimentua egiten duenarenak baizik. Eta zuk horko datuak nahi badituzu, kolaborazio bat egin behar duzu, partaide izateko; dirua jarri behar duzu teleskopio-esperimentu hori aurrera eramateko.

Adibidez, energia handienetan, gamma izpietan, horrela funtzionatzen dute. Ez dira imajinatzen ditugun teleskopioak, norabide batean bideratzen direnak. Teleskopio panoramikoak dira, zeru osoa ikusten dute aldi berean. Espazioa analizatzeko beste era bat da.

Zu zer modutan aritzen zara?

Astrofisika lantzeko nire era behaketetan oinarritzen da. Niretzat oso inportantea da teleskopioak erabiltzeko ahalmena. Mexikon badaude teleskopio batzuk horrelako behaketetarako erabil daitezkeenak; adibidez, Teleskopio Milimetriko Handia [GMT] handiena da eta. Horrez gain, Mexikok Kanarietako Teleskopio Handiaren [GTC, optikoa eta infragorri hurbila] zati bat dauka. Beraz, hura ere erabili izan dut nire ikerkuntzarako.

Eta gero badago gamma izpietan beste teleskopio bat, HAWC deitzen dena. Baina hura esperimentu modura erabiltzen da, eta kolaborazioaren partaide izan behar duzu datu horiek erabiltzeko. Lankideak izan ditut hor lanean, eta oso interesgarria da hori ere. Hala ere, gu espezializatu egiten gara, ezin dugu dena batera egin.

Hortaz, teleskopio horiek izan ditut lan egiteko. Orain, 2025etik nago hemen [Madrilen], eta, horiekin jarraitzen badut ere, beste batzuk erabiltzeko ahalmena ere badut.

Nola eman zenuen pausoa?

Espainiako Zientzia, Berrikuntza eta Unibertsitate Ministerioak programa bat dauka, ATRAE, kanpoan dabiltzan eta jada ibilbide bat baduten zientzialariak erakartzeko. Uste dut hirugarren deialdia egin dutela aurten. Nirea bigarrena izan zen. CSICera etortzeko eskatu nuen, eta irailean etorri nintzen.

Jarraipeneko lana egiten ari naiz. Han, Teleskopio Milimetriko Handiarekin ari nintzen lanean, eta, orain, hango lana baliatuz, distantzia handietan galaxien erroldak egiteko, ari naiz aztertzen nola eragiten duten izar-jaiotza erraldoiek galaxien eraketan.

Jarraipenekoa izan arren, aldatzen da norentzat ari zaren eta norekin. Hemen, nire taldea osatzen ari naiz, eta, adibidez, doktoretza-ikasle bat daukat, dagoeneko aditua bihurtu dena, eta doktoratu osteko beste bat ere izango dut.

Ikusten da gustuko duzula ikasleekin lan egitea; Mexikon ere lan handia egin duzu gazteekin.

Azken finean, kolaboratzaileak dira. Hasieran asko gidatu behar dituzu, zeren ez daukate zuk daukazun ibilbidea, jakiteko gauzak nondik joan daitezkeen. Baina ilusio handiz hartzen dute edozein ikerkuntza, eta niri asko gustatzen zait jende gaztearekin lan egitea. Zerbait hartzen dute zugandik, baina zuk ere hartzen duzu haiengandik. Ilusioa, batez ere, eta gauzak beste era batera ikustea. Belaunaldi berriekin lan egitea zoragarria da.

Eta alderdi zientifikotik, zer aurkikuntzak egin dizu ilusiorik handiena?

Beti azkenak. Egin dudan azken ikerketak egin dit ilusio handiena beti. Gauza batzuk beste batzuk baino errazago ateratzen dira, baina ezer ez da erraza. Beti egin behar duzu lana emaitzak izateko, beti sufritzen duzu pixka bat. Eta beti hartzen duzu ilusio berriarekin lortu duzun azken emaitza.

Emaitza horietara iristeko, teleskopioen bilakaera aipatu dugu, baina datuak analizatzeko modua ere aldatuko zen. Aspalditik erabiltzen duzue adimen artifiziala zuek, ezta?

Bai, aspalditik. Ni tesiarekin hasi nintzenean, lehenengo sare neuronalak erabiltzen ari ziren astrofisikan. Noski, lehenengo sare neuronal haietatik orain dagoenera alde handia dago. Hala ere, ondo jakin behar duzu nola erabili. Bestela, gehiegi jakin gabe AAren eskuetan uzten badituzu kontuak, aldrebeskeria asko gerta daitezke.

Aditu batek begiratu behar du egin zaion galdera ondo interpretatu duen eta atera dena zuzena den. Izan ere, oraindik gauza asko gaizki egiten ditu. Beste tresna bat da, eta esango nuke guztiok erabiltzen dugula, datuak ustiatzeko edo, bestela, informazioa bilatzeko. Baita osagarri modura ere, aurkitzen ari garena osatzeko, eta grafikoak egiteko. Orain, programatzeko ere asko erabiltzen dugu. Hortaz, bai, aspalditik erabiltzen genuen, eta, azken urteotan, aurrerapen asko izan dira, eta gauza gehiagotarako erabiltzen dugu.

Azken galdera bat, zure beste pasioari buruz: argazkilaritza. Aterako diozu argazkirik eguzki-­eklipseari?

Ez. Nik urpeko argazkilaritza egiten dut, eta orain, Madrildik, kilometro batzuk egin beharko ditut itsasora joateko. Baina Mexikon ere egiten nituen kilometroak; aldea da han bero handiagoa egiten duela.

Eguzkiari argazkiak ateratzeko iragazki bereziak behar dira, eta nirea kamera guztiz normala da. Izan ere, ni argazkilari amateurra naiz, eta horrela izatea nahi dut. Beharraren kutsua hartuko balu, ez nuke gozatuko. Eta nik gozatzeko ateratzen ditut argazkiak, nire kamera arruntarekin, inolako presio eta asmorik gabe; plazer hutsagatik.