Martxel Aizpurua: Biólogo, menturazale, colmea...

1986/04/01 Elhuyar Zientzia Iturria: Elhuyar aldizkaria

Entrevistamos a un personaxe coñecido en Euskal Herria. Tivemos a oportunidade de charlar con el na Universidade Vasca de Verán, e a continuación deixámosvos algunhas pinceladas sobre a súa vida e os seus traballos.

Elhuyar.- Hi, es una persoa que fixo un pouco de todo. Despois de traballar primeiro como profesor e deixar a escola, entraches a UZEI. Non é o caso da Euskal Etxea de Barcelona. Cando ese soño fracasou, fun ao Golfo de Guinea cos pescadores vascos. E agora falas coas abellas. Por que tanta profesión?

Martxel Aizpurua.- Bo, Si miramos cara abaixo, creo que ten algunha lóxica, una lóxica persoal. Eu son una persoa que tratou de facer o que nos gusta na sociedade na que vivimos. Como profesor, empecei a ensinar ás andereños con 18 anos. Entón non sabía euskara nin bioloxía. Naquel momento tiña necesidade e empecei a traballar como profesor no Liceo de Santo Tomás de Donostia. Ao mesmo tempo, ese mesmo ano tamén fixen algunha pequena investigación en Aranzadi, mentres colaboraba en UZEI.

O tres traballos non podían saír adiante e deixei un. Despois traballei durante un ano en UZEI e ás tardes en Aranzadi. Que quere iso? Pois que sempre mantiven a rama de bioloxía e dalgunha maneira traballei a botánica e o estudo de pole. Por tanto, por que me meteu nun amplo proxecto paira dous anos? Pois creo que ese é o soño de todos os biólogos. Non coñezo a ningún biólogo que non teña ese soño. Ese soño é facer unha viaxe como Darwin, dar a volta polo mundo Neste caso, tamén era un aspecto mentorial. A viaxe non o fixeches en avión, senón en vela. De todos os xeitos, a única opción que quería era non arrepentirse despois. Por tanto, se o soñado de tantas veces toca á vez e non retrocede, hai que avanzar.

E.- E ti avanzaches.

M.A.- Si. Pero despois de estar paralizado a facer a ilusión, non quedei adiante nin atrás, nin paira o mar nin paira a terra, foi bastante duro. Bo, agora estou na colmea e iso é normal nun sentido. Como dixen antes, seguía investigando e ultimamente empezara a facer a análise polínico do mel. En lugar de estudar o mel doutros, pensei: "creo eu o mel". Por unha banda, crear mel e por outro, investigar sobre ese mel ou colmea.

E.- Que tipo de investigación?

M.A.- Por exemplo, Canto mel pódese sacar nunha zona? De que calidade? Cando fan cada clase de mel? Que están a recoller na primavera? Que flores atópanse en Gipuzkoa, por exemplo, e como é esta floración? Que flor vén primeiro? Cales despois? Por exemplo, florece a herba do achicoria, claro, pero cantas herbas hai? Por tanto, compaxinando todos estes aspectos, abordei una forma de investigación, una nova vida. Quizais o meu pai sempre teña razón. Segundo el, eu sempre fun innovador e si hai cousas que me gustan e son novas, sempre me tiraron.

E.- Pero á parte da investigación, tamén haberá un problema económico. Terá que sacarse a vida dalgún sitio, non?

M.A.- Si. Se eu poño cen ou máis colmeas, de aí podía vir diñeiro. Non se canto, pero quizais medio millón ao ano. Con isto non se pode facer moito. Pero iso é axuda, e coa escusa das abellas pode dar renda solta. Falar das abellas podería dar lugar. Ou no inverno, como están case durmidos, terei seis meses paira realizar outros traballos, e como no noso País non hai traballo (o diñeiro si, falta, pero non traballo), por aí ou por aquí.

E.- E o mel que fan estas abellas ten algunha peculiaridade? Ouvimos moitas veces "miei da Alcarria"...

M.A.- Acabo de empezar a investigar. Eu creo que aquí non xurdiu una mel deste tipo de plantas, como o mel de romeu ou o mel de castiñeiro. Porque aquí non hai ese tipo de logros. Aquí produce mel de mil flores. O máis probable é que a especificidad química do mel de aquí sexa maior. Está pendente de comprobalo. Non debemos analizar con que flor está feita. Tras un mes de sumatorio, cando todo coincida no outono, hai que ver como está feita a mestura. Esa mestura pode ter algunha peculiaridade, ten máis glicosa ou menos galactosa...

E.- Existe tradición en Euskal Herria?

M.A.- Creo que en Euskal Herria hai que facer especial o Norte e o Sur. En Álava e Navarra existía una verdadeira colmea, e neste momento aquí en Navarra, na zona de Pamplona e de aquí en abaixo na zona da Ribeira, xa hai colmeas importantes. Creo que hai produción. Doutra banda, tamén había colonización. A xente da zona valenciana trae ás abellas paira aproveitar a flor de romeus e árbores froiteiras.

En Gipuzkoa e Bizkaia, en anos anteriores moita xente tivo máis colmeas. "O meu pai ou o meu avó tiña 20, 30..." e así soa. Pero, claro, sempre tiñamos colmeas do antigo estilo; incontroladas, difíciles de controlar; se o facían ben, e si non o daban, chamábase “mal ano”. Pero houbo e creo que hai una resurrección. Eu creo que o noso predecesor tiña máis abelleiras que colmeas.

E.- Analizou a tradición vasca respecto diso?

M.A.- Si. Eu estiven de caserío en caserío paira conseguir as primeiras cifras de abellas. E así, no trato, descobre este tipo de tradicións. A xente fala das súas abellas. Entón danse conta e pensan "bo, isto estímao ou o que é" e cóntanlles cousas estrañas.

Hai quen non quere recibir diñeiro porque non se trata de vendedores, e prefire pagar penso ou cultivo. Outros non queren cobrarlles. Tamén o recolle. A xente "non ten que facer isto", "ten que colocalo nese lugar" e así lles axudan. Ou lles din cousas como "a miña nai facía isto" ou "cando morreu o noso pai, a miña nai foise ás abellas dicindo que morrera".

E.- É perigoso traballar coas abellas? Picadas e...

M.A.- O maior risco é a perda das abellas. Nalgúns lugares, eguas e abellas non hai que pór interese, porque corren perigo de perderse. Per tsonalmente temos que ter coidado, porque teñen un mecanismo moi forte paira defender a colmea. Ao aproximarse, polo menos ao abrir ou manipular a colmea, hai que ter coidado. Hai cousas que non hai que facer.

Por exemplo, non golpear, non deixar caer o panal polo golpe. Ese tipo de cousas asustan ás abellas. Traballa uns apicultores sen nada, nin goante nin rede, e parece que se inmunizan. Eu ultimamente as picaduras non me facían tanto efecto. Unhas, polo camiño da inmunización e outras pola contra, fanas cada vez máis sensibles.

E.- Que facer paira protexerse?

M.A.- Coñecer ben o seu sistema de defensa. Por exemplo, abre una hormona por cada abella que se mata. Se se fai una caricia e tócase a abella, una vez estalada esténdese una hormona que as abellas consideran alarma. Entón vén outra abella ou dúas e se os mata, soou tres alarmas. Se non se abandona de alí, todas as abellas poderían ser atacadas á vez.

Así sucedeu Os animais (gatos, cans, ovellas, etc.) escápanse cando senten criados na cima. Os burros e os cabalos non escapan e estes empezan a axitar. Hai que ter coidado. Eu empecei sen nada e logo comprei as redes, os goantes, o mergullador, bátalas, etc. Cada vez estou máis protexido, aínda que a picadura non produza grandes efectos

E.- Grazas, Martxel.