}

Lindane en Barakaldo: o final do pesadelo máis cerca

1999/08/01 Mujika, Alfontso - Elhuyar Fundazioa Iturria: Elhuyar aldizkaria

Un pouco de historia


XX. A comezos da segunda metade do século XX a industria química creceu rapidamente en Bizkaia, pero este crecemento produciuse ás costas dos problemas ambientais e deixou una herdanza desgraciada: a contaminación e,

IHOBE

En concreto, os residuos e as terras contaminadas. No val esquerdo do Nervión chámase esta herdanza: lindanoa.O lindane é unha pesticida organoclorado, un dos isómeros do hexaclorociclohexano, coñecido como HCH, por resumir. O HCH contén 5 isómeros, pero só uno deles, o isómero gamma, serve paira matar insectos, que é o lindane.

As materias primas paira a produción de lindane son o benceno e o cloro. Da reacción obtéñense mesturando o cinco isómeros, paira posteriormente separar o lindane do resto. O resto de isómeros non serven de nada, é dicir, son residuos. Paira producir un quilogramo de lindane xéranse 9 quilogramos de residuos de HCH. O HCH é moi tóxico e perigoso paira a saúde humana e o medio ambiente. De feito, a Organización Mundial da Saúde recomenda o manexo do HCH como un produto carcinógeno. Dúas empresas situadas en Bizkaia fabricaron durante décadas lindane e a maior parte dos residuos de HCH foron depositados incontroladamente nos vertedoiros da zona. Ademais, a empresa Bilbao Chemicals de Barakaldo pechou a súa fábrica en 1987 deixando acumuladas nos seus pavillóns catro mil cincocentas toneladas de HCH puro. Este desgraciado "legado" foi e é una pesadelo de biscaíños e sobre todo de Barakaldo.


Buscando solucións

O Departamento de Medio Ambiente do Goberno Vasco abordou o problema e, a través da Empresa Pública de Xestión Ambiental IHOBE, tras analizar todas as solucións ou solucións posibles, propuxo dúas solucións, una paira terras contaminadas e outra paira HCH puro.


Cela de seguridade paira chans contaminados

Debido a que na actualidade non existe un proceso tecnicamente e simultaneamente economicamente viable de eliminación do HCH mesturado co chan e outros residuos industriais, optouse por almacenar estes chans contaminados temporalmente, é dicir, até atopar a solución tecnolóxica necesaria paira resolver definitivamente o problema, nos depósitos de seguridade (Máis información respecto diso pódese atopar no número de febreiro de 1996 de Elhuyar Zientzia eta Teknika).

O HCH atópase almacenado en grandes sacos, chamados big-bags, no lugar de seméntaa da instalación, cando foi pavillón da empresa Bilbao Chemicals.
IHOBE

As Celas de Seguridade son estruturas paira o almacenamento de sustancias perigosas que illan e impiden o acceso á contorna. Esta solución xa foi utilizada noutros países, como Francia ou Holanda, e é recoñecida internacionalmente. O problema dos residuos do lindane non é só noso, senón tamén internacional.

Paira o depósito de terras contaminadas no val dereito do Nervión construíuse en Loiu una cela de seguridade nos terreos do aeroporto de Bilbao. Finalizou hai un ano. Os chans contaminados da veiga esquerda almacenaranse tamén nunha cela de seguridade como a de Loiu. A cela situarase nas saias do monte Argalario en Barakaldo e as obras de construción comezarán en breve.

Que facer co HCH puro?

Técnicos de IHOBE buscaron solucións tecnolóxicas paira a destrución definitiva do HCH puro. Paira iso, en 1991 a Axencia de Medio Ambiente, EPA, viaxou a Estados Unidos paira coñecer un novo proceso de descomposición —decloración— dos compostos organoclorados que se estaba desenvolvendo no laboratorio de Cincincinnati a unha temperatura inferior a 200 ºC e sen producir dioxinas ou outros subproductos tóxicos. Este proceso está patentado e coñecido como Based Catalyzed Decomposition (BCD). Existen outras alternativas paira o tratamento do HCH, como a incineración, o craqueo ou a inertización, pero son moi caras ou xeran graves problemas ambientais.

Dotouse á instalación de numerosas medidas de seguridade. Por exemplo, todas as bombas están duplicadas e os sistemas de absorción de aire, gases e po instaláronse en todo o interior.
IHOBE

A tecnoloxía BCD utilizouse en Estados Unidos paira eliminar outros compostos organoclorados, pero até a data non se utilizou paira eliminar HCH. Por iso, co fin de asegurar a viabilidade real do proceso, IHOBE, tras a adquisición da patente, levou a cabo numerosos ensaios nos anos 1992 e 1993, primeiro no laboratorio e posteriormente nunha planta piloto construída en Zamudio, cuxos resultados demostraron a idoneidade do proceso paira o tratamento do HCH puro. Una vez comprobado isto, iniciouse a fase de construción da planta industrial. Construíuse en Barakaldo, concretamente no solar onde se situou a empresa Bilbao Chemicals, xa que este emprazamento está contaminado por HCH. O primeiro deles foi o acondicionamento do antigo pavillón (tellados, accesos, etc.), polo que os restos de HCH puro foron introducidos en sacos grandes e trasladados a devandito pavillón en 1993. Alí estivo almacenado ata que empezou a tratar nun recinto pechado. A planta comezou a súa actividade o pasado mes e estímase que o tratamento do catro mil cincocentas toneladas de HCH en estado puro levará a cabo durante dous anos.


Como se elimina o HCH?

O obxectivo é eliminar o cloro do HCH, mesturando eslamiada cáustica no medio líquido e acompañada dun catalizador. Desta forma obtense un produto comercial, o triclorobenceno, tamén coñecido como TCB, que se utiliza como materia prima na industria. Á súa vez obtense un subproducto, salmuera, sal e auga. Vexamos o proceso por partes:

Nesta foto, ao fondo, de esquerda a dereita, ven os dous reactores. Eles son a biotza da planta, onde se produce a fracción química. Colgando do teito ven os condutos do sistema de ventilación.
IHOBE

O primeiro paso é a descarga do residuo. O HCH está almacenado en grandes sacos: sácase, se tritura as cadeiras e se tritura nun muíño para que se pulvericen de novo e envíase o po de HCH mediante un ascensor ao alimentador. Estes traballos realízanse nun recinto pechado, dotado dun sistema de aspiración e filtrado de po e aire. Posteriormente, o HCH mestúrase co TCB (xa que o medio líquido necesario para que se produza a reacción é o propio TCB) nun tanque e a dispersión leva a un dos dous reactores. Os reactores son o corazón da instalación, onde se produce a reacción química. Una vez introducido o HCH e o TCB no reactor, engádese a eslamiada e o catalizador.

A reacción química é exotérmica, é dicir, expulsa a calor. Esta calor salgue fose do reactor por diferentes vías e utilízase un sistema de control térmico paira garantir que a temperatura no interior do reactor non supere os 150ºC. A reacción dura 30 minutos e o proceso completo aproximadamente una hora. Durante este período una tonelada de HCH achega 600 litros de TCB, ademais de xerar sal e auga, é dicir, salmuera.

Una vez finalizada a reacción química baléirase o reactor e condúcese a un filtro. Alí sepárase o sal –sólido– e o TCB –líquido– que son o resultado da reacción. A partir de aí cada un necesita o seu propio proceso de depuración.

O TCB xerado na reacción leva aos tanques (una parte rediríxese ao reactor) e de aí pasa ao proceso de destilación. Na columna de destilación sepáranse os isómeros paira obter o TCB comercial (1,2,4 TCB) que se almacena nun depósito exterior paira a súa venda. Desta forma obteranse 3.000 toneladas de TCB comercial.

Primeira parte da instalación, onde se conducen e baleiran os sacos que conteñen HCH. O HCH golpéase nun muíño paira triturar os chopos e, una vez feito moi pequeno, envíase a mesturar co TCB mediante un ascensor (na imaxe á dereita, columna verde de abaixo cara arriba). (IHOBE).

Por outra banda, a solución salina acumúlase na parte inferior do reactor, pero esta salmuera contén un exceso de eslamiada cáustica que debe neutralizarse con ácido clorhídrico paira obter un pH neutro. Ao estar empapada a salmuera por TCB procédese a centrifugarla, separando dúas fases líquidas en función da densidade. A fase limpa pasa a través dun filtro de carbón activo onde se absorbe a materia orgánica e os restos finais de TCB e HCH que quedaron, e almacénase a salmuera nun depósito exterior. Despois vértese á ría, xa que só é auga e sal. A fase sucia, con TCB, faise pasar por un filtro prensa paira eliminar a humidade. Tras o secado queda un residuo sólido.

A planta de Barakaldo é a primeira que se construíu no mundo paira eliminar HCH. As medidas de seguridade inclúen materiais antideflagrantes, sistemas de aspiración de po, aire e gases, parada automática de seguridade e sistemas de control automático de funcionamento. Ademais, todas as bombas existentes na planta están duplicadas. Os controis realízanse de forma continua paira asegurar que as emisións da instalación non superan o límite máximo permitido. Nestes controis a concentración de contaminantes mídese en aire, chan e auga. Realizáronse antes da construción da instalación, realizáronse durante a construción e os controis realizaranse una vez finalizadas as instalacións.

Dous anos despois da posta en marcha, tras a eliminación total do HCH puro, procederase ao desmonte da planta, á derriba do edificio e á escavación do chan. Os residuos, restos e terra do solar serán trasladados á cela
de seguridade de Argalario.Esta instalación permitirá pechar totalmente o ciclo de HCH puro. Por tanto, pódese dicir que o final do pesadelo do lindane está agora máis cerca.

Gai honi buruzko eduki gehiago

Elhuyarrek garatutako teknologia