Eneko Axpe Iza NASAko ikertzailea

“Sen creatividade non podes ser un gran científico”

2020/03/01 Agirre Ruiz de Arkaute, Aitziber - Elhuyar Zientzia Iturria: Elhuyar aldizkaria

Eneko Axpe Iza (Barakaldo, 1986) é un dos raperos máis populares do eúscaro en Euskal Herria, e lonxe de aquí, o físico da NASA en Silicon Valley. Proba diso son os seus dous agasallos: o seu último vinilo e un anaco de roca da Lúa. Artemis traballa dentro do programa estadounidense que quere enviar aos humanos á Lúa e a Marte. Desenvolveu un modelo matemático utilizado paira predicir a perda de densidade dos ósos dos astronautas. Pero máis aló da investigación espacial, Axpe salpicaría todo coa física: cociña, música… Gústalle hibridar.
Ed. Luís Jauregialtzo/©Argazki press
Es físico da NASA e traballaches en enxeñaría téxtil, colaboraches con cociñeiros vascos… Por onde?

Bo, de feito, empecei a investigar en Leioa en física de materiais. Traballaba cunha técnica de positrones. Pero nun momento, quixen probar con células aquela técnica que até entón se utilizaba paira polímeros e metais. Pensei que podía ser útil paira comprender o progreso do cancro e as súas propiedades estruturais. Paira iso tiña que comprender moi ben as propiedades estruturais da materia biolóxica e fixen dúas estancias en Oxford.

Tamén estudei cultivos celulares tridimensionales. Tratábase de formar ósos a pacientes que romperon algún óso: coller células, delas crear estruturas tridimensionales e integralas no óso. Paira iso é imprescindible que as propiedades estruturais e mecánicas desta estrutura sexan as mesmas que as do óso para que os alimentos e o osíxeno esténdanse ben. Eu, como físico, entendía moi ben esas propiedades físicas do cultivo.

Logo fun a Cambridge paira profundar na enxeñaría téxtil e empecei a utilizar bioimpresoras 3D. En Europa, agora mesmo, hai 46.000 persoas esperando transplantes. Dous de cada dez morren esperando. Catro de cada dez, antes de cinco anos despois do implante. A creación de órganos no laboratorio a partir de células de persoas que necesitan un transplante pode supor un aforro no tempo de espera e evitar o rexeitamento.

E como chegou á NASA?

Coñecía moi ben os ósos. Investigabamos embriones paira comprender como se produce o óso. E estaban moi interesados na NASA, porque empezaran a deseñar misións paira ir a Marte. Estaban realmente preocupados polos ósos dos astronautas.

De feito, a saúde dos astronautas deteriórase moito no espazo. O noso corpo está deseñado paira estar na Terra. Fóra da Terra recibimos radiación cósmica, partículas solares e protones que provocan moitas mutacións. A microgravedad tamén expón problemas: modifícase a presión arterial e prodúcense problemas cardíacos, modifícase o líquido que hai no cerebro e pérdese densidade nos ósos e créanse poros. Volven con osteopenia e osteoporose. Non poden circular.

Que van facer ao Martes? Viaxar até Marte e volver tardan tres anos. Una vez alí, estarán fráxiles e fráxiles, non poderán camiñar durante uns días. Isto pode pór en perigo a misión. É un problema a prever paira a NASA.

Que lles pasa aos ósos?

Nos ósos temos osteoblastos e osteoclastos, xa que do mesmo xeito que outros órganos, os ósos deben ser renovados continuamente: os osteoclastos comen o óso, se reabsorben, os osteoblastos crean o novo óso. Hai un equilibrio.

Os osteoblastos presentan mecanosensibilidad. Por cada paso que damos ao camiñar reciben un input mecánico: ao ver que o óso se está usando, entenden que teñen que formar o óso. No espazo, con todo, por microgravedad non podemos camiñar nin reciben ese input. Os osteoblastos deixan de formar o óso e os osteoclastos seguen comendo o óso, rompendo o equilibrio e formando poros como na menopausa.

Que traballo feixes na NASA?

Cando cheguei á NASA crían que cada mes os astronautas perdían o 1% da densidade mineral ósea, analizando as estatísticas. Pero deime conta de que estas previsións só servían paira as viaxes curtas dos astronautas, como una misión á Lúa. Estes datos non podían extrapolarse paira unha longa viaxe a Marte e pedíronme que desenvolvese un novo modelo matemático. Falando cun médico de Stanford díxome que moitos pacientes en coma sofren o mesmo problema. Sen este input mecánico, perden densidade mineral nos ósos e desenvolven a osteoporose. Con todo, perden un 31% como máximo, logo estabilízase. Así, elaborei un modelo mesturando datos da NASA con datos de pacientes en coma. Presentámolo en Houston, na conferencia Human Research Program da NASA e a NASA outorgoume un premio.

Ed. Luís Jauregialtzo/©Argazki press

Doutra banda, tamén traballo con hidrogeles na Universidade de Stanford. Usabámolos en enxeñaría téxtil e deime conta de que os hidrogeles inyectables podían ser utilizados paira tratar os ósos rotos, como un adhesivo. Isto podería servir paira solucionar as fracturas óseas dos astronautas. Tamén enviei esa idea a un campionato da NASA e cheguei á final.

Aínda hai que facer unha chea de estudos paira enviar á xente a Marte na década de 2040, desde o punto de vista psicolóxico, até alimentarse (utilizando hidroponía e aeroponía) e manter a saúde. Vivir en naves espaciais é difícil. Todo se recicla e os ouriños dos astronautas. Una máquina recolle a suor e os ouriños dos astronautas, a purifica e extrae auga limpa, que se utiliza paira beber. NASA investiga paira chegar a Marte. A Axencia Espacial China está moi forte e a NASA quere chegar por diante dos chineses.

Paira que temos que ir os humanos a Marte?

Vexo dous motivos: por unha banda, porque en Marte pode haber vida ou puido existir no pasado. Atopouse auga, polo que as posibilidades van crecendo. Quizá nós fomos dalgunha pegada de vida do universo, dunha bacteria. Esta é a pregunta a resolver.

Doutra banda, supoñamos que se acende una guerra nuclear. Ou imaxínache que á Terra chega un asteroide e o noso planeta vai a pique. Que imos facer, deixar que se destrúa a humanidade? Aí a miña pregunta. Os dinosauros desapareceron, por que non imos desaparecer?

A nosa segunda mellor casa é Marte. Mira, quizais necesitaremos un século, pero os humanos imos pór una plataforma estable en Marte, estou seguro. Xa hai robots traballando. Marte é o único planeta do Universo habitado exclusivamente por robots. Están a facer fotos, collendo rocas, gravando sons…

Pero reflexionastes algunha vez sobre a evolución do ser humano si vivise en Marte durante moito tempo?

Que interesante! Como evolucionaría o noso corpo nesas condicións? A pregunta é moi boa, pero diría que non se fixo ese exercicio. Sendo a gravidade de Marte un terzo da de aquí, os nosos ósos serían moi débiles. Tamén cambiaría o tamaño do corazón. Deberiamos protexernos constantemente dos raios cósmicos paira evitar mutacións no noso corpo. E como na súa atmosfera non podemos respirar, necesitamos dispositivos artificiais. Todo iso afectaría ao noso corpo.

No Departamento de Astrobiología da NASA aínda non atoparon vida fóra da Terra, pero non pairan de buscar e imaxinar como sería. Deberiamos ter en conta estes datos paira ver como evolucionariamos nós fóra da Terra. Hai una cousa clara: chegamos a ser como nós nunhas condicións moi concretas, no noso pequeno planeta. O noso aspecto e fisiología non poderían manterse noutras condicións.

Hai outros intereses en Marte máis aló do interese científico?

A miña opinión é sinceramente que na sociedade hai tres tipos de poderes; militar, económico e soft power, poder brando. Nesta última, EE.UU impúxose con diferenza. A maioría das películas de cine que vemos son estadounidenses, non chinesas. Que aprenden os nenos? Inglés, non chinés. Como vai a xente pola rúa? Como en EEUU. A primeira vez que viaxas a Estados Unidos, parece que xa estás alí, que tamén forma parte de ti. Pola contra, se vas a Pequín, séntesche un gran choque cultural. Ese é o soft power. As carreiras espaciais EEUU puxéronse na fala da xente cando enviaron á Lúa á primeira persoa. Agora o obxectivo é Marte. Pero Asia está moi forte.

Tivo a oportunidade de coñecer os sistemas científicos europeos e estadounidenses. Que diferenzas observas entre elas?

O modelo anglosaxón é moi diferente ao noso desde o financiamento. As empresas que fan diñeiro devolven diñeiro á universidade. Nós non temos mecenado aquí e creo que habería que cambiar esa cultura. A cantidade de diñeiro que utilizan as súas universidades é doutra magnitude.

Ed. Luís Jauregialtzo/©Argazki press

Doutra banda, a interdisciplinariedad fomenta o traballo conxunto. Eu son físico, pero tiven que aprender bioloxía, medicamento… Traballei con xente de todas as disciplinas. E iso é o máis bonito: introducir a física no medicamento, introducir a cuántica na bioloxía, na cociña da física… Hoxe en día, o que non está a traballar nun equipo multidisciplinar, está totalmente atrasado.

En EEUU, ademais, algúns científicos son estrelas. Aquí, a xente coñece aos científicos? Etxenike, quizais, pero quen coñece a Arkaitz Carracedo? Ninguén. Alí, os mozos científicos son famosos, as estrelas. Converten a ciencia en Hollywood. Nós dámoslle un nivel moi elevado porque somos así, pero os mozos non se atraen así. En Euskal Herria a ciencia é aburrida.

Ves algunha desvantaxe ao sistema científico?

Si, claro. A educación non é gratuíta. Eu fun á escola pública de Barakaldo e tiven bolsas durante toda a miña vida. Si en lugar de nacer en Barakaldo (País Vasco), nacese nun Barakaldo de EEUU, non podería estudar. Non chegaría onde cheguei. Desde aquí quero agradecer a oportunidade que me deu, porque non é só o resultado do esforzo da persoa, senón tamén da sociedade.

Agora, en EE.UU., empezaron a apoiar a colectivos desfavorecidos (latinos, negros, etc.). Teñen algunha bolsa. Porque se deron conta de que non saben a quen pode estar a idea de conseguir una vacúa contra o cancro! Quizais nun barrio pobre de Otxarkoaga atópase o que ten capacidade paira iso. Non podemos deixar perder esa capacidade.

Claro que como músico utilizas a creatividade, pero tes a oportunidade de expresala en ciencia?

Si, claro. En EEUU poténciase moito a creatividade. Podes tocar calquera porta dicindo “teño una idea” e ábrenche a porta. Pero aquí, se dis “teño una idea”, respóndenche paira volver mañá. Non estamos dispostos a cambiar as cousas. Alí si. Son moi dinámicos, moi estáticos aquí.

Lembra algún momento de inspiración na ciencia?

Si. Cando empecei a facer a tese, era só a ciencia dos materiais: metais, polímeros, etc. Pero un día fíxome un clic no fondo; vin claramente que a técnica dos positrones que utilizaba podía ser aplicada tamén nunha célula. Emocionado, chamei a un amigo biólogo, Ainara Casteláns Rubio, que estaba de marcha. Tivemos a entrevista máis importante da miña vida! Díxenlle no medio broma: “Acabo cos meus positrones as túas células. Que tamaño ten una célula? Que pasaría…?”. Non durmín esa noite. Pasei lendo artigos científicos. “Si, pódese aplicar, pódese aplicar…”, estaba en mente, e esa idea converteuse no meu primeiro artigo científico.

Crees que dentro da ciencia valórase bastante a creatividade?

A creatividade é necesaria paira dar pasos reais na ciencia. Podes ser un bo científico sen creatividade, pero nunca brillante. A xente ten ideas, pero hai que fomentar a creatividade desde arriba. É imprescindible que os profesores e directores de teses da universidade fomenten a creatividade dos seus alumnos.

E hai outra cousa: as mellores ideas explícanse traballando moitas disciplinas xuntos. Ese amigo era biólogo, eu era físico. Sería imposible realizar esta achega nunha soa disciplina.