UEU: 25 anos en curso

1997/05/01 Mujika, Alfontso - Elhuyar Fundazioa Iturria: Elhuyar aldizkaria

Primeira vez: San Juan de Luz

Poñamos nos anos 70. No Sur, o movemento a favor do eúscaro —o mundo das ikastolas, a alfabetización e a euskaldunización, etc.— está en pleno apoxeo e vai acompañado da loita política contra a ditadura. O réxime de Franco vive os seus últimos anos e non pode facer fronte ao impulso dunha cultura vasca en constante auxe. En Iparralde, pola contra, o ambiente é máis tranquilo e o movemento a favor do eúscaro, a pesar de ser moito máis lento, está a facer o seu propio camiño. Desde 1970, en Baiona celebrábanse anualmente Semanas Culturais no Expositor de Baiona (Museo Vasco), organizado polas asociacións Euskaldunak, Ikas e Fededunak. O obxectivo dos organizadores era traballar a cultura vasca, aínda que tamén traballaban temas relixiosos; outros obxectivos eran o coñecemento mutuo dos vascos e a creación de grupos de traballo. Piarres Xarriton e Jean Haritxelhar foron os principais organizadores destas Semanas Culturais.

Ex directores da UEU, grandes “dinosauros”. Desde a esquerda: Martin Orbe, Kepa Altonaga, Inaki Irazabalbeitia e Baleren Bakaikoa.

Anos antes, os cataláns, na zona de Rosellò, puxeran en marcha a iniciativa Universitat D’Estiu e o gran pensador e vascófilo vasco Karlos Santamaría propuxo dar un novo toque á Semana Cultural de Baiona e convertela en Universidade de Verán, baseándose no modelo catalán. A idea foi tomada con entusiasmo polos organizadores da Semana Cultural e vinculouse ao traballo. Manex Goienetxe do grupo Ikas asumiu a organización e o programa. Jean Haritxelhar, a través da Universidade de Bordeus, obtivo a autorización do Ministerio de Educación francés e, co visto e prace dos conselleiros e alcaldes do País Vasco continental e o patrocinio de Euskaltzaindia, no liceo Maurice Ravel de San Juan de Luz, a Universidade Vasca de Verán celebrou a súa primeira xornada do 28 de agosto ao 8 de setembro de 1973.

A xornada organizouse en oito áreas. Cabe destacar que non se trata de cursos, senón de charlas impartidas por personalidades da cultura vasca. En total participaron preto de oitenta alumnos e profesores, a maioría dos de Iparralde. No seu pequeno acto, José Miguel de Barandiarán, Carlos Santamaría, Juan San Martín, Luís Villasante, Jean Haritxelhar, Patxi Altuna, Andu Saraslertxundi, Juan Juan San Martín, Juan Miguel de Murillo, Joseba Lausti, San Pedro, San José Miguel, José José, José, José, José, José, José, Murillo, etc.

O segundo acto tivo lugar no mesmo lugar en 1974 e contou con preto de 110 participantes. Seguindo a liña do ano anterior, foi una serie de conferencias, pero coa novidade de que, aínda que non se modificou o modelo de clases maxistrais, participaron dous grupos de traballo: Os Seminarios Culturais Vascos de Leioa e Elhuyar Kultur Elkartea, ambos os dinamizadores da UEU desde o principio.

Segunda fase: Anos de xullo

Manex Goihenetxe foi o primeiro director da UEU, quen durante os anos de Iparralde (1973-76) ocupou a organización e o programa.

Nos dous anos seguintes, 1975 e 1976, a sede da UEU foi a Casa dos Ocupados de Ustaritz. Constituíuse un grupo dinamizador, Euskal Kultur Mintegi, formado por representantes de Elhuyar, Jakin e Euskaltzaindia, que se encargou de organizar os cursos e recadar subvencións. Foron moitos os estudantes do Sur. Foi entón cando a UEU fixo o seu primeiro manifesto (1975): reivindicou a necesidade dunha verdadeira universidade vasca, os puzzles universitarios que existían naquela época en Euskal Herria (no Sur a Universidade de Deusto e a Universidade de Navarra, ambas as privadas, máis públicas: A Universidade de Bilbao, a Universidade de Valladolid en Araba e Gipuzkoa e a Universidade de Zaragoza en Navarra; en Iparralde, as Universidades de Bordeus e Pau), por entender que non cumpría coas necesidades e aspiracións de Euskal Herria. A UEU tamén definiu o tres principais características que debería ter a futura Universidade Vasca: ser euskaldun (que falará eúscaro), abarcar toda Euskal Herria e ser cidadán (aberto a todos).

Durante a xornada de 1976, varias persoas e colectivos de Euskal Herria mostráronse a favor da UEU, como Xullo Caro Baroja, José Miguel Barandiaran, Xabier Arzallus, Real Sociedade Bascongada de Amigos do País, Colexio de Arquitectos Vasco-Navarro, etc. Houbo máis alumnos e deuse o primeiro paso cara á especialización: nos seminarios da tarde diferenciáronse as ciencias e as letras. Manex Goihenetxe, que até entón se envorcou nos labores de organización, presentou una dimisión chea de traballo; non era fácil atopar un responsable á altura de Manex e, xunto a esa preocupación, abriuse un debate sobre o traslado da UEU de Norte a Sur: que a maioría dos participantes fosen do Sur, que o peso principal da cultura vasca e que a maioría dos vascos fose prexudicial no Sur e que se vían as vantaxes paira o ambiente sociopolítico tras a morte de Franco cara ao Sur Sur, pero ao Sur, polo Sur, doutra banda, víanse as vantaxes de sur. Finalmente, tras debater os argumentos a favor e en contra, decidiuse trasladar a UEU ao Sur na reunión do último día. Xunto a iso, elixiuse a Martín Orbe, novo secretario da UEU.

Terceira fase: UEU en Pamplona

As dúas caras da UEU: na aula en serio, fóra da clase alegre.
LUZ

Martin Orbe comezou con gran entusiasmo a creación e consolidación da estrutura da UEU no Sur, xunto ao Grupo Colaborador. A obtención da autorización paira o acto resultou difícil (a través das cartas recibidas entre Martín Orbe e o entón ministro de Interior español, Rodolfo Martín Vila), pero, por último, a menos dun mes do comezo dos cursos, chegou a autorización do Ministerio de Educación e Ciencia español. En Pamplona, capital histórica de Euskal Herria, a UEU comezou a terceira edición que chega até hoxe. A primeira xornada en Hegoalde (1977) foi moi importante: por unha banda, organizáronse por primeira vez clases especializadas, departamentais. Doutra banda, a UEU publicou os seus primeiros libros, os primeiros publicados en eúscaro a nivel universitario. En nome dos parlamentarios vascos presentes en Madrid, Manuel de Irujo enviou un telegrama de adhesións que simbolizaba a vontade da UEU ou, mellor devandito, da UEU, da Universidade Vasca. Isto hai que entendelo ben, a principal achega da UEU á vella idea da universidade vasca foi a necesidade da euskaldunización, xa que a UEU lanzou e defendido –ademais, mediante prácticas– a necesidade dunha universidade en eúscaro por primeira vez.

As dúas caras da UEU: na aula en serio, fóra da clase alegre.
LUZ

En 1978 consolídase o camiño iniciado o ano anterior: amplíanse os participantes, fortalécense as especialidades e avánzase a produción de libros. Desde entón, a UEU seguiu nese camiño, chegou á etapa adulta e sufriu cambios —os participantes, os departamentos, os responsables cambiaron— pero a liña de traballo principal é a mesma. A UEU baseouse no labor dos militantes do eúscaro e así segue sendo. Ten una secretaría profesional, pero o resto de responsables –o director, os membros do Equipo Executivo, os conselleiros– non perciben ningún tipo de salario e os autores dos libros editados pola UEU tampouco cobran dereitos de autor. A UEU recibe a axuda das institucións públicas e é imprescindible, pero sen ese labor militante non habería UEU.

En Iparralde tamén UEU

Desde a súa consolidación no Sur, a UEU perdeu a maior parte dos seus integrantes do Norte. Por iso, en 1985 comezou a impartir en Baiona cursos adaptados ás necesidades culturais de Iparralde, e desde entón mantivo esta dobre vía: Pamplona e Bayona. O modelo organizativo, a duración e o volume dos cursos de Baiona son bastante diferentes aos de Pamplona. Con todo, nos dous últimos anos producíronse algúns cambios e os alumnos do Sur tamén empezaron a ir a Baiona, xa que a oferta de Baiona tamén é interesante paira a xente do Sur.

Actividade anual

Edurne Alegría (esquerda) foi a encargada durante moitos anos dos cursos de Iparralde. (LUZ)

O labor da UEU non termina no verán; ademais dos cursos principais, organiza ciclos de conferencias de carácter divulgativo ao longo do ano desde 1985: En Donostia, Bilbao, Vitoria-Gasteiz, Pamplona, ... E, ademais, a produción de libros é froito dun traballo de todo o ano (case 200 libros publicados en 25 anos). Non só iso, senón que os departamentos manteñen ao longo do ano reunións de traballo paira a preparación dos cursos e a todo o anterior hai que engadir a revista cuadrimestral de ciencias sociais e humanas Uztaro desde 1990.

Todo iso levounos á realidade actual da UEU. Aquí botamos unha ollada a estes vinte e cinco anos. Pero que máis é a UEU? Ademais de cursos, libros, etc., é un lugar de encontro de universitarios de toda Euskal Herria, un espazo simbólico da vontade da universidade vasca (utilizando a palabra de moda “Universidade “virtual” vasca), moi importante. A este obxectivo, ese facho, a UEU mantense firme, sen ningún tipo de exclusivismo nin pretexto de protagonismo, humilde pero firme e sempre traballando. Coa esperanza de que non se tarden outros vinte e cinco anos en chegar á Universidade Vasca.