“Sentiamos que tiñamos moita responsabilidade social”
1997/11/01 Kaltzada, Pili - Elhuyar Zientziaren Komunikazioa Iturria: Elhuyar aldizkaria
Ano 1972. Á noitiña dous mozos, Juanjo Gabiña e Mikel Zalbide, diríxense cara ao colexio Don Bosco nunha antiga moto. Nela falarase con Luís Bandrés, que quere facer una proposta concreta sobre o proxecto de conxugar o eúscaro e a ciencia: Reunir nun grupo a persoas que traballaron xuntos na Escola de Enxeñeiros e que agora son estudantes. Esta reunión foi a semente de Elhuyar Kultur Elkartea. Ano 1997. Pola mañá cada un veu no seu coche á sede de Elhuyar Kultur Elkartea en Usurbil. Por entón, fai 25 anos, os actuais preguntarémonos polo ambiente. Fixémoslles una proposta concreta: Que reflexionen sobre a traxectoria destes 25 anos.
![](images/A125028.jpg)
Ambiente previo á creación do grupo1964-1970
Os nosos comensais, máis novos e inxenuos, foron atopados como alumnos na Escola de Enxeñeiros de San Sebastián. Até entón o Seminario era a única opción de estudar paira os alumnos de Euskal Herria, excepto para os poucos que podían enviar aos seus fillos a Salamanca ou a Valladolid. Teñen poucos anos de diferenza e nalgún momento traballaron xuntos na Escola.
Luís Bandres: A verdade é que nós tampouco sabemos moi ben por que empezamos a xuntarnos no Grupo Elhuyar. O que si vemos claro é que, moito antes de comezar a celebrar estas reunións do sábado, o rolo tiña una gran preocupación: pensabamos que o eúscaro podía ser una ferramenta útil paira falar, escribir, traballar e reflexionar sobre a ciencia. Coñecémonos na Escola de Enxeñeiros de San Sebastián e alí empezamos a traballar nos Grupos Culturais Vascos (EKT), e antes tamén pola súa conta.
Andoni Sagarna: Había algunhas citas previas, pero bastante puristas paira a nosa imaxe; empezamos a traballalas e aos poucos metémonos/metémosnos en máis tarefas.
Luís Bandres: E todo isto paira que? Para nada, a verdade, paira empezar a formarnos. Hai que ter en conta que o que descubrimos era un deserto absoluto. Á marxe do doméstico, o eúscaro non servía para nada. Imaxínache que non había vocabulario.
Andoni Sagarna: Nesa época, se non me equivoco no ano 64, publicouse o dicionario de Plazido Mujika, que paira nós foi impresionante. Hoxe en día considerámolo case como un produto arqueolóxico, pero pensemos que era o único que existía entón.
![](images/A125028-a.jpg)
Juanjo Gabiña: Na escola, efectivamente, xuntámonos cun grupo moi interesante. Eu moitas veces pensei que era algo aleatorio dar todas estas condicións. Por unha banda, eramos nós, os vascos, os mellores. Doutra banda, eramos representantes, tiñamos ganas de novas iniciativas… a actitude era moi positiva. Posteriormente, na Escola reuníronse bastantes euskaldunes. Realizamos una gran labor: confeccionamos e actualizamos listas de palabras, traducimos traballos, elaboramos artigos e, en moitos casos, tratamos temas de ciencias sociais.
Andoni Sagarna: E hai que ter en conta que a Escola nos deixou organizarnos ao noso modo. O ambiente que nós descubrimos en Donostia foi, sen dúbida, una excepción. Aínda que non tiñan una vinculación especial coa cultura vasca, diría que existía ou existía tal permitividad e mesmo que facilitaron o noso labor. Apika sen querer ou sen darse conta...
Luís Bandres: É certo que sempre tivemos un ambiente moi favorable na Escola. Desde o punto de vista dos anos, diría que na Escola pensábase que tiñamos máis forza que a que realmente tiñamos. Pensade na situación social e política que se vivía en Euskal Herria nesta época, que realmente crían que eramos moi fortes, pero non paira tanto.
Juanjo Gabiña: Pero tiñamos moita capacidade de influencia. Por exemplo, cando nos puxemos en contacto co Seminario de Cultura de Deusto e con outros grupos que se mostraron por aquí, preguntábannos polo que fixemos; querían aprender como o fixemos nós.
Luís Bandres: Tamén temos que recoñecer que tiñamos complexos incribles. Eramos euskaldunes, falabamos en euskara en casa e con amigos, pero logo, sobre física ou matemáticas, non eramos capaces de facelo correctamente.
Andoni Sagarna: Porque non sabiamos como se dicía isto ou iso. Tiñamos todo paira facer, sen dúbida, un ambiente frenético.
1970-1972
![](images/A125028-b.jpg)
Ao finalizar a carreira, algúns dos nosos interlocutores empezaron a traballar. Na Escola de Enxeñeiros comeza a dispersarse este grupiño de traballo, dedicado totalmente a tarefas profesionais. A nova xeración entrou na Escola e aínda que seguen facendo cousas, algúns empezan a preocuparse pola falta de cohesión.
Luís Bandres: Eu sufrín ese descenso mentres traballaba, impartindo clases de física no colexio Don Bosco. Había moitos vascos en Don Bosco, pero cando entrabamos na clase o único idioma que utilizabamos era o castelán. Eu seguín traducindo algúns traballos e creando novos materiais en eúscaro, pero andaba pola miña conta ou comentándoo cos meus amigos.
Juanjo Gabiña: Cando estabamos no último ano da carreira, Mikel Zalbide e eu empezamos a falar de reunir a xente que estivera na Escola. Se non me equivoco, Mikel foi o primeiro que mencionou a cuestión de formar un grupo fixo e tivémolo moi preto. Na escola estabamos a facer algunhas cousas da bioloxía e das ciencias naturais, pero, como dixemos, eran bastante sós. Coñeciamos a Luís e sabiamos que Don Bosco estaba a traballar. Sen pensalo dúas veces fomos a buscalo.
Luís Bandres: Chegaron nunha antiga moto e propuxéronme en directo paira formar un grupo. Co vicio do traballo, todos estabamos a desexar empezar a traballar e enseguida empezamos a xuntarnos. Todos os sábados pola tarde, un sabe cantos anos sen fallar.
Juanjo Gabiña: Foi una sorte atopar a Luís. Na Escola de Enxeñeiros incorporou inmediatamente ao seu equipo a algúns dos seus compañeiros e nós, pola nosa banda, trasladamos o noso proxecto a outros moitos. Despois viñeron Iñaki Azkune e os demais e empezamos a funcionar como grupo en serio.
Andoni Sagarna: Nesas reunións discutiamos moito sobre a normalización do eúscaro, pero si temos que destacar algo, a capacidade de produción é o que a min máis me gusta dese tempo. Ese era o noso traballo.
Juanjo Gabiña: E tamén entrabamos en áreas que non eran as propias; ciencias sociais, etc. Tamén nos atreímos a traducir un pouquiño da historia de Euskal Herria...
Luís Bandres: Nesa época outros tamén estaban a traballar neses ámbitos, pero non chegaban ao noso nivel produtivo. Moitas veces dise que os enxeñeiros temos a cabeza moi cadrada e que una vez metemos algo no casco non o deixamos sen facer...
![](images/A125028-d.jpg)
Andoni Sagarna: De formación tamén eramos diferentes. A nós ensináronnos a facer cousas, aos poucos se queredes, paso a paso, pero conseguiamos resultados. Aos que se dedicaban a discutir sobre cousas moi abstractas custáballes sacar adiante determinadas obras. Nós, do mesmo xeito que os parafusos, faciamos artigos e libros.
Juanjo Gabiña: E eramos moi honestos traballando. Nas reunións do sábado determinábase o traballo realizado e ao longo da semana cada un facía o seu parte correspondente. A dinámica de traballo era enorme.
Aparecen novos compañeiros
Por outra banda, a Universidade Vasca de Verán naceu na mesma época, e moitas ikastolas e os cantantes vascos comezaron a realizar festivais. Establécense novas premisas tamén no mundo da arte. Comeza a florecer o deserto?
Luís Bandres: Nós participamos desde o principio na creación da UEU. Elhuyar era o único grupo fixo que estaba a traballar seriamente nesa época, que se reunía semanalmente e realizaba o traballo en tajo. Enseguida escoitáronnos as intencións doutros e xuntos comezamos a aclarar novas inquietudes. Na miña opinión, a creación da UEU foi en gran medida posible por parte de Elhuyar e os membros do noso grupo tiveron un gran peso ata que a UEU tivo a oportunidade de avanzar pola súa conta. O obxectivo era o mesmo: sacar o eúscaro da casa e convertelo nunha ferramenta real. Dedicabámonos/Dedicabámosnos a preparar materiais, a atraer á xente, á propaganda e a facer pequenos tráficos de divisas”. Moita xente tivo coñecemento da UEU a través do noso grupo. Durante eses anos iamos coa sidra en todas partes, na captura de xente.
Juanjo Gabiña: Tiñamos grandes debates. De conciliación, por exemplo, de deducións, etc. As expresións e palabras que hoxe en día consideramos plenamente asentadas xurdiron entón tras un debate longo e profundo.
Por que entón?
Evidentemente, non era o ambiente idóneo paira pór en marcha un grupo como Elhuyar. Non houbo ningunha oportunidade paira facelo, pero o fixeron co esforzo. Xórdenos una pregunta repetida na mente. Por que entón? Que forzas atoparon os creadores nese ambiente que só ofrecía obstáculos?
Andoni Sagarna: O grupo Elhuyar foi froito dunha serie de condicións que se deron no noso tempo. Por exemplo, a primeira xeración que cursou estudos universitarios foi a nosa, entendida desde a perspectiva actual. Case todos os que estaban até entón obrigados a pasar polo Seminario se querían facer algo, e os que chegaban á universidade tamén tiñan que facer camiños travesos. Eran universitarios de entón en Valladolid ou en Salamanca. Os coñecementos adquiridos no propio País Vasco empezaron a aparecer.
Luís Bandres: Elhuyar é tamén o resultado do seu tempo, porque nese ambiente crecemos e aprendemos o pouco que sabemos. E nesa sociedade había una gran influencia sociopolítica. Nas reunións de grupo non discutiamos sobre temas políticos, non era nosa tarefa, pero estaban aí, desde o principio vimos moi claro que tiñamos que diferencialo. Pero nós eramos vascos e nacionalistas nos últimos restos da ditadura; viamos que pasaba na rúa e, necesariamente, esa potencialidade política estaba moi superficial. Logo algúns o desenvolveron, outro non, pero aí estaba.
Andoni Sagarna: En moitas ocasións díxose que é necesario que haxa una forza contraria paira poder avanzar. E esa era a situación que coñecemos. O ambiente oficial era, ademais pola contra, o inimigo do que faciamos. Pero estabamos a traballar na industria vasca, estaban a crear cousas.
Luís Bandres: Nesa época, por exemplo, bailaba o eúscaro unificado...
Juanjo Gabiña: Nós non tivemos ningún problema paira cumprir co que dixo Euskaltzaindia, porque nos parecía lóxico. A bastante distancia puidemos ver debates respecto diso; no noso grupo non había un salto de xeración, de opinións diferentes a este nivel, e iso é precisamente o que provocou nalgunhas contornas debates realmente áxiles.
Luís Bandres: Pensaredes que estou a sorprender contra nós mesmos, pero teño que volver mencionar a cabeza cadrada. E é que nós eramos prácticos, nós tiñamos que facer cousas e, por tanto, consideramos absolutamente normal aceptar o que dicía a Academia encargada de fixar a lingua, e así o fixemos sen apenas desgustar.
Dinámica de traballo
![](images/A125028-e.jpg)
Como se dixo en varias ocasións, os membros do grupo Elhuyar eran voluntarios. Reuníanse todos os sábados e nesas reunións decidíanse os traballos a realizar durante a semana. Nestas reunións debatíase, definíanse as liñas de traballo e relacionábanse os obstáculos. Á vista dos ollos de hoxe, poderíase pensar que estas reunións do sábado eran o “corazón” necesario paira materializar esa dinámica de traballo especial.
Andoni Sagarna: A moitos lle sorprende esta dinámica de traballo que levamos moitos anos. Por unha banda, pensabamos que non había outra maneira; nesa época, e nas condicións que estamos a citar, non se podía organizar un traballo profesional paira conciliar o eúscaro coa ciencia. Saïamos doutra parte nosa vida e entendiamos como voluntarios os nosos “deberes”.
Luís Bandres: E eu, polo menos, nunca sentín un sacrificio tan grande, non sentía que renunciase a algo paira traballar en Elhuyar. Estabamos afeitos a iso e hoxe seguimos así. Por costume, os sábados nas ranchas, moitos de nós quedámonos en casa, metidos nos nosos papeis e, o que pode ser o máis sorprendente, facémolo moi a gusto.
Andoni Sagarna: E porque crecemos así ou, despois da cea, aínda me poño a traballar case todos os días. Os traballos paira Elhuyar realizáronse así durante anos: pola noite, á noitiña, os domingos pola mañá, etc.
Juanjo Gabiña: Non fomos nós especialmente masoquistas, non creades. A pesar de que en máis dunha ocasión a disquisiéramos coa súa noiva, xuntabámonos moi a gusto os sábados e despois de traballar, saïamos a potear nunha gran compañía.
Andoni Sagarna: Eu vexo outra razón máis profunda na base. A nosa formación, o conxunto de todos estes factores que condicionaron a nosa natureza, levounos a ter una responsabilidade social. Pensamos e pensamos que tiñamos algo que facer. A nosa educación, tanto formal como non regulada, era así: vives nesta sociedade, naciches nunha cultura e tes que achegar. Esta dinámica de traballo baseábase en gran medida niso.
Juanjo Gabiña: Viamos claramente que había que facer algo paira as seguintes xeracións. E iso esixía un traballo tremendo, que, como dixemos moitas veces, era a única maneira de traballar e fixémolo con ganas.
Luís Bandres: Quizais iso é o que eu boto de menos hoxe en día. Pasamos dun extremo a outro en moi pouco tempo. Antes, cando puxemos en marcha o grupo Elhuyar non había nada, os vascos que viviamos no deserto e ademais todas as institucións estaban en contra, pero tiñamos ilusión, ganas de traballar. Na actualidade, con todo, a profesionalización das matogueiras céntrase noutras vías; antes de facer as cousas hai que ter garantida una subvención ou similar, pola contra non se fai nada. En moitos sectores trabállase sen ilusión.
Andoni Sagarna: E, sen dúbida, a profesionalización é fundamental, máis neste grupo. Necesítanse bos profesionais paira poder influír nos ámbitos que estamos a traballar, pero uno non ten por que negar necesariamente ao outro. Hai que reivindicar a utilidade do traballo, ter ilusión e obxectivo crendo que o que estamos a facer é valioso. Mesmo no quefacer máis simple, temos que sentir que estamos a achegar algo a esta sociedade paira poder avanzar. No fondo, de aí a permanencia de Elhuyar e doutros moitos grupos da industria vasca.
![](https://elia.eus/static/elhuyar/img/elia_RGB.png)
Gai honi buruzko eduki gehiago
Elhuyarrek garatutako teknologia