Distribución da biomasa na Terra

2019/06/01 Agirre Ruiz de Arkaute, Aitziber - Elhuyar Zientzia Iturria: Elhuyar aldizkaria

O último cálculo da biomasa terrestre indica que a biomasa total do planeta é de 550 mil millóns de toneladas de carbono. É una cantidade enorme que pon de manifesto que a vida crece en todas as rendijas. A maioría son plantas --o 82% da biomasa total–, pero o outro 15% da biomasa vive nun subsolo profundo, no territorio dos microorganismos. E estes animais somos case un 0,4% da biomasa total. O cálculo deixou detalles dificilmente perceptibles desde unha perspectiva humana limitada.
Ed. Pixabay

Ron Milo e os seus colaboradores publicaron o pasado ano na revista PNAS una estimación da biomasa terrestre. Leste demostrou que as plantas conteñen 450.000.000.000 de toneladas de biomasa de carbono (450 gigatona C, 450 Gt C), das que o 30% corresponde a raíces. Tras a enorme biomasa de plantas, o segundo grupo máis numeroso son as bacterias (70 Gt), mentres que o resto de grupos son moito máis escasos: os fungos teñen 12 Gt, os arqueólogos 7, os protistas 4, os animais 2 (0,06 deles os humanos) e os virus 0,2.

A pesar de que o 99% da biomasa vexetal é terrestre, obsérvase que nos animais ocorre o contrario, xa que case o 75% da biomasa atópase no mar. E aínda que representabamos que o subsolo profundo é una zona morada, aí está o 15% da biomasa total do planeta, case totalmente microbiana.

En canto ao mar, pódese dicir que é sobre todo microbiano. As bacterias constitúen o 70% da biomasa mariña, aínda que en proporción a maioría dos microbios viven baixo terra (90%). O 30% restante da biomasa mariña está composta por artrópodos e peces.

Chama a atención o caso dos artrópodos, cuxa biomasa é moi modesta, a pesar de ser as máis ricas en número de especies, cunhas 1.000.000 de especies descritas. Ademais, entre todos destacan unhas poucas especies: A Euphausia, o krill antártico, constitúe por si soa o 5% da biomasa dos artrópodos, e as termitas teñen tanta biomasa.

Todas estas cifras débense en gran medida á actividade humana e analizámolas coa axuda de tres científicos: Arturo Elosegi Irurtia, Ecolóxico Vexetal da UPV, Lur Epelde Sierra, Ecoloxista Microbiano de NEIKER e Xabier Irigoien Larrazabal, Oceanógrafo de AZTI.

-

Subsolo profundo

O científico sorprendeu ao descubrir que gran parte da biomasa total da biosfera habita no subsolo profundo. Bacterias e arqueos son seres vivos ocultos que habitan nos acuíferos subterráneos e por baixo do fondo dos océanos.

“Non me parecía tanto. É moito o 15%! —afirma Arturo Elosegi—. Creo que as bacterias se atopan a baixas concentracións a estas profundidades, pero ao final, cando temos en conta a gran profundidade desta capa, aparecen biomasas enormemente altas. Estas bacterias, a diferenza das da superficie terrestre, crecen moi lentamente: paira rexenerar a súa biomasa necesítanse miles de anos”.

Segundo Lur Epelde, máis aló da biomasa, a biodiversidade e a biodiversidade teñen una importancia capital na biosfera. “Se consideramos estes dous factores, o planeta Terra é totalmente microbiano. Aínda que na biomasa predominan as plantas, en termos de biodiversidade e bioabundancia as bacterias gañan significativamente. As bacterias son as responsables dos procesos ecolóxicos máis importantes do planeta: descompoñen a materia orgánica, reciclan os alimentos, fixan o nitróxeno, son responsables de gran parte da fotosíntesis… Sen elas non estariamos aquí os demais”.

Terra e mar

Lur Epelde Sierra. Microbiólogo de chans (NEIKER).

Neste estudo tamén se puxeron de manifesto as peculiaridades propias do mar: o océano ocupa o 71% da superficie do planeta, aínda que a biomasa terrestre é 80 veces maior que a mariña (470 Gt C fronte a 6 Gt C).

Pero o mar ten a particularidade de que, a pesar da súa baixa biomasa, ten una produtividade primaria equivalente á terra e en proporción pode alcanzar una cociente de consumidores/produtores moi superior á terrestre. Na Terra necesítanse 22 gigatonas produtoras por cada gigatona dos consumidores e só 0,2 no mar. É dicir, 110 veces menos.

“Desde o noso punto de vista lúdico, cústanos moito entendelo —di Xabier Irigoien—. Creemos que son necesarias moitas plantas paira alimentar a uns poucos animais. Pero no mar hai moitas vacas e poucas herbas”.

Esta pirámide forrajera investida ten una explicación sinxela, segundo Elosegi: “Os principais produtores en terra son as árbores, cuxa biomasa é maioritariamente a madeira, pouco consumible. Por tanto, a diferenza entre produtor e consumidor debe ser moi grande. No mar, o principal produtor é o fitoplancto, cunha biomasa baixa pero cunha taxa de renovación altísima. O que se está consumindo reprodúcese continuamente. Por tanto, pode alimentar una gran biomasa de consumidores. En terra, os produtores producen biomasa lenta e estable, e no mar é xusto o contrario, son produtores de velocidade rápida”.

Xabier Irigoien Larrazabal. Oceanógrafo (AZTI).

O planeta ao noso servizo

A nosa especie tivo una breve historia na Terra, de momento. Desde que apareceu a vida, só estivemos no 0,05% do tempo. Una bobada fronte a outras especies. Pero os cambios nos plans foron moitos. Tres deles, con gran impacto ecolóxico: a domesticación da vida silvestre, a Revolución Industrial e o imparable crecemento da poboación humana.

Desde que os seres humanos difundimos polo planeta, reduciuse a seis a biomasa de mamíferos silvestres e a de plantas á metade. Pero máis aló da biomasa, está en xogo a absorción da biosfera e a súa influencia. Somos conscientes da magnitude da violación da biosfera?

En canto á vexetación, xa existen moi poucas zonas forestais salvaxes. Explótase practicamente na súa totalidade paira a agricultura, a gandaría e a produción de madeira. En canto aos animais, a biomasa humana xa é dez veces maior que a de todos os mamíferos silvestres (0,06 Gt fronte a 0,007 Gt). A biomasa de animais domesticados (0,1 Gt) é aínda maior. 15 veces maior que os mamíferos silvestres. En resumo, só o 4% dos mamíferos xa é salvaxe, o 96% restante somos nós e os animais da comida.

Nas aves tamén se dá o mesmo fenómeno: a poboación de aves domesticadas é case 3 veces maior que a máis salvaxe (0,005 Gt fronte a 0,002 Gt). En case todos os vertebrados apréciase o brutal efecto da domesticación. A única excepción son os peixes.

Podemos dominar o mar?

O mar é un medio difícil paira os seres humanos. Conquistamos a costa e outras zonas mariñas protexidas, pero non é fácil dominar o mar aberto e o mar profundo. “Até fai moi pouco o mar explotouse pola pesca, coma se a terra explotásemola pola caza, case como fai 5.000 anos”, afirma Irigoien.

Arturo Elosegi Irurtia. Ecolóxico vexetal (UPV).

“Nos últimos anos, con todo, a produción de acuicultura adoptou xa a dimensión pesqueira. É de destacar o desenvolvemento da acuicultura na costa chinesa. Con todo, a acuicultura é allea ao que fixemos na gandaría ou na agricultura. Porque na terra non só habemos domesticado a algúns animais, senón que puxemos en marcha proxectos de bioingeniería xigantescos, até o punto de cambiar completamente os ecosistemas. Por exemplo, nas chairas de EEUU: eliminamos todos os herbívoros con búfalos, eliminamos a herba e o bosque que había alí, así como os habitantes que vivían alí. Sementamos millo e soia e listo. E en Europa, igual. A modo de comparación, sería o mesmo facer no mar: Tomar todo o golfo de Bizkaia paira cultivar algas ou salmóns, como a soia ou as vacas no chan, eliminando todos os predadores e herbívoros. Nunca se pensou neste tipo de proxectos de bioingeniería de face ao mar, pero si o fixemos no chan”.

As nove fronteiras do planeta

Hai dez anos, Johan Rockström e os seus compañeiros identificaron as fronteiras do planeta na revista Nature. Son nove límites que, segundo os investigadores, se se superasen, estariamos a atravesar o mesmo límite de sustentabilidade global do noso planeta: cambio climático, acidificación dos océanos, uso global da auga doce, redución do ozono estratosférico, ciclos de nitróxeno e fósforo, uso da terra, perda de biodiversidade, carga de aerosois atmosféricos e contaminación química. Atravesando estes límites, superariamos a capacidade autorreguladora da Terra. Xa superamos catro deste nove límites.

Adaptado de Wikipedia.

A perda de biodiversidade é un dos fenómenos que se acelerou enormemente no Antroproceno e un dos límites da sustentabilidade global que superamos. Así, consultados os principais puntos de risco, Elosegi teno claro: “Estamos a perder biomasa no mundo? Non. Estamos a perder a biodiversidade. A biomasa total mantense, pero isto non implica necesariamente manter o seu funcionamento”.

O cociente de extinción de especies actualmente é entre 100 e 1.000 veces superior ao que se pode considerar natural. Isto non se viu desde a última destrución masiva global, fai 65 millóns de anos. Os científicos advertiron que o 30% de todas as especies de mamíferos, aves e anfibios correrán perigo de extinción neste século. En 50 anos, os vertebrados terrestres perderán entre o 30 e o 50% dos seus hábitats, debido á forma en que o home utiliza a terra.

A perda de biodiversidade, ademais dos seus efectos intrínsecos, pode afectar a outras limitacións do planeta. Por exemplo, os ecosistemas terrestres e acuáticos poden facelos máis vulnerables ao cambio climático e á acidificación do océano.

“Sempre pensamos que aínda non chegamos ao límite desa sustentabilidade, pero non só estamos na fronteira, senón que pasamos moito tempo esa fronteira. Que podemos facer paira volver atrás?”, pregunta Elosegi.

E agora que?

Epeld di que debemos reducir o uso de herbicidas na agricultura. “Cando nos anos 60 comezamos a utilizar fertilizantes químicos e pesticidas, o aumento na produción foi espectacular, pero provocou a degradación dos ecosistemas. Non podemos seguir así. Hai que tomar medidas paira protexer a vida salvaxe”.

“Deberíanos dar que pensar cada vez que dicimos que necesitamos máis agricultura, especialmente cando o plan de regadío volve cuestionarse —di Elosegi—. Mira que parte da biomasa total hai nos terreos que explotamos, que parte do total de fauna forma o noso gando e que parte da fauna que formamos. Cando una especie de gran biomasa sofre un pequeno cambio na súa forma de vida, as súas consecuencias son terribles a nivel mundial. Imaxínache agora se empezasen a comer máis carnes en Asia ou China…”.

Irigoien engadiu que “deberiamos achegar valor económico á biodiversidade e pagala pola súa deterioración. Os países avanzados habemos provocado o declive da biodiversidade, enriquecémonos no camiño, só puxemos vacas e galiñas, e así vivimos en grande. Non tivemos ningún custo. Pero agora queremos que os demais manteñan a biodiversidade. Manter en África e Sudamérica os mamíferos e bosques que nós mesmos eliminamos”.

O mar é un medio difícil paira o ser humano, con tan só o 1% da biomasa. Con todo, cun 30% da biomasa de todos os animais, o mar ten un gran potencial paira a alimentación humana. ED. : Pixabay.

Paira crear espazos protexidos da vida salvaxe e facer fronte á degradación do chan, una das alternativas podería ser una menor explotación da terra e una maior explotación do mar, na medida en que a explotación non sexa tan agresiva. De feito, a pesar de que a biomasa mariña é baixa respecto da terrestre, ten un gran potencial paira a alimentación humana: os peixes representan o 30% da biomasa de todos os animais.

“O mar pode ser una alternativa real? Bo, a acuicultura de salmón non é una solución real paira alimentar a 11.000 millóns de persoas. É demasiado caro. Por tanto, non estou seguro —di Irigoien, pensativo—. Exporía outra vía máis útil, a acuicultura de filtrantes. Cría de mexillóns, por exemplo. Pode ser una produción de menor impacto. Alimentaríanse co fitoplancto que se produce tan rápido no mar; non deberiamos usar o pensamento. Porque hoxe en día necesitamos peixes pequenos paira crecer, e si non, a soia, peor. En definitiva, hai que explotar a terra paira alimentar aos peixes”.

En calquera caso, Irigoien móstrase pesimista: “En definitiva, o problema é que non queremos cambiar o noso estilo de vida. Non queremos renunciar a nada. Pois non se se iso é compatible co coidado da biosfera”.

Elosegi tamén puxo a mirada noutro punto conflitivo: “Os datos de biomasa demostran que os seres humanos somos demasiados e que temos que empezar moi seriamente a controlar a poboación humana. Ese é o verdadeiro reto. A min resúltame moi curioso escoitar que o principal problema que hai en Euskal Herria ou en Europa é o descenso da natalidade. Onde está o problema?”.

Lur Epeld tamén cre que somos demasiado. “Si, reducir a poboación humana é o máis directo que se pode facer paira solucionar o problema. Pero tentalo pode xerar moitos conflitos. A quen non lle imos a permitir ser nenos?”.