}

Chans forestais, depósitos de carbono

2007/10/01 Gartzia Bengoetxea, Nahia - Biologoa, NEIKER-Tecnaliako teknikaria Iturria: Elhuyar aldizkaria

Una das sustancias que a actividade humana emite á atmosfera, o dióxido de carbono, é a materia prima do crecemento das plantas. Por iso, o aumento e crecemento das plantas pode ser una boa estratexia paira reducir os niveis de dióxido de carbono na atmosfera. Por iso, os bosques recibiron una gran atención en proxectos de conservación do medio ambiente. Con todo, nestes proxectos non se deu suficiente importancia ao chan do propio bosque, e, en definitiva, una parte importante do dióxido de carbono que absorbe o bosque recíbeo o chan.
Chans forestais, depósitos de carbono
01/10/2007 | Gartzia Bengoetxea, Nahi | Biólogo, Técnico de NEIKER-Tecnalia
(Foto: N. García)

O protocolo de Kioto, asinado pola maioría dos países do mundo, obriga a Europa a reducir nun 8% a súa produción de CO 2 en 1990 entre 2007 e 2012. Europa produce o 16% do CO 2 emitido en todo o mundo e só representa o 6% da poboación mundial. Por iso, os gobernos dos diferentes países buscaron solucións paira dar solución a unha sociedade cunha enorme necesidade de recursos.

Na Comunidade Autónoma do País Vasco tamén se está facendo ese esforzo. O Goberno Vasco ha creado a Oficina Vasca de Cambio Climático. Ten dous obxectivos principais: reducir as emisións e fomentar os depósitos. Una forma de reducir as emisións é aumentar a eficiencia enerxética e aumentar o uso de enerxías renovables e gas natural. Con todo, a produción de CO 2 vai en aumento, afastándose cada vez máis da barreira de Kioto. Por tanto, a clave do problema pode estar no segundo obxectivo, é dicir, na promoción dos depósitos de carbono.

Falar de depósitos terrestres é falar de bosques. Pero non só as árbores, senón as árbores --e a vexetación- son grandes depósitos de carbono, pero non os únicos. O chan tamén participa no proceso de fixación do carbono, que é case o triplo de carbono que na parte aérea. Por iso, para que o depósito sexa efectivo, ademais de xestionar as propias árbores, é necesario xestionar ben o chan. E paira xestionalo ben, hai que entender como se crea e crece o chan, é dicir, como se converte en depósito de carbono.

Ciclo do carbono

(Fonte: SIX et. ao, 2002)

As árbores utilizan a luz como fonte de enerxía e, mediante o proceso metabólico denominado fotosíntesis, absorben o CO 2 da atmosfera e producen polímeros de carbono carbohidratos. Estes compostos orgánicos simples organízanse en estruturas máis complexas paira a formación de troncos, raíces e follas, almacenándose este carbono de diversas formas e lugares.

Esta biomasa, ano tras ano, transmite ao chan a materia orgánica en forma de orbel, momento no que a comunidade descomponedora inicia o proceso de putrefacción. Neste proceso interveñen invertebrados, fungos e bacterias. Estes seres vivos utilizan a materia orgánica do chan como fonte de alimento e da súa actividade vital despréndense nutrientes paira as plantas por unha banda ao chan e, por outro, liberan carbono á atmosfera como CO 2, é dicir, leva a cabo a mineralización da materia orgánica.

É certo que o carbono se fixa na biomasa, pero cantos anos mantense fixado? Una vez cortado o bosque, o destino do carbono da biomasa é devolvelo á atmosfera antes (papel) ou despois (mobles). Os chans son depósitos que durante centos ou miles de anos poden almacenar carbono de diversas formas.

Materia orgánica do chan

Os bosques son grandes depósitos de carbono que se almacenan na biomasa e no chan.
De arquivo

O chan, ademais das condicións climáticas dun lugar determinado, xorde da interacción entre os compoñentes minerais e orgánicos. Os compoñentes minerais serán areas, lodos e arxilas procedentes da roca nai, cuxa proporción virá determinada pola propia roca: areniscas ricas en areas e lutitas máis ricas en arxilas. Constitúen o compoñente orgánico do chan os restos de plantas, animais ou microorganismos en diferentes niveis de putrefacción.

Paira manter a materia orgánica introducida no chan e estabilizada a longo prazo, débese evitar a entrada de carbono na cadea alimenticia dos microorganismos. Paira iso danse tres procesos. Por unha banda, as interaccións químicas estabilizan o carbono. Tanto as arxilas como a materia orgánica presentan una carga negativa. Por tanto, tenderían a distanciarse. Pero cando se intercalan cationes de carga positiva como o calcio, o magnesio, o potasio ou os mesmos, o carbono e a arxila quedan químicamente unidos formando complexos organominerales.

Doutra banda, débese producir una estabilización física. A medida que as partículas minerais e a materia orgánica vanse asociando químicamente, fórmanse microáridos (inferiores a 250 m). E estes microagregados únense grazas a una serie de compostos adhesivos que liberan á zona as raíces das plantas e os hifes dos fungos, dando lugar a macroagregados estables (maiores de 250 m).

O micro-agregados e macro-agregados son microhábitats específicos do chan. Debido a que no interior do árido a difusión de osíxeno e a fonte de alimento é menor, a maior parte dos micoorganismos atópanse no exterior dos áridos, estabilizando fisicamente o carbono contido no mesmo.

Nos bosques de frondosas acumúlase no chan no outono.
D. Solabarrieta

Por último, a estabilización bioquímica da materia orgánica tamén é imprescindible. Esta estabilización depende da complexidade da estrutura química da materia. A clasificación das especies arbóreas realízase atendendo á cantidade e calidade da materia orgánica que producen. As especies frondosas renovan as súas follas unha vez ao ano e crean una hojarasca rica en nutrientes (calcio, magnesio ou potasio). As coníferas, pola súa banda, sempre se manteñen verdes, e o seu orbela é rica en ligninas. Compostos como a lignina teñen una gran complexidade química, e debido ás dificultades dos microorganismos paira descompor este tipo de compostos, o carbono queda fixado no chan. Ademais, a transformación dos compostos orgánicos xerados no proceso de putrefacción tamén permite a fixación do carbono en compostos que non poden ser utilizados por microorganismos como o ácido fórbico, o ácido húmico e as huminas.

Xestionar o chan

O proceso natural podería fixar gran cantidade de carbono na Comunidade Autónoma do País Vasco si non se interrompen os procesos de estabilización. Os chans forestais supoñen o 54% da superficie da Comunidade. O 53% desta superficie está cuberta por coníferas de crecemento rápido, principalmente piñeiro radiata, e frondosas, o 47% restante. Pero a paisaxe da vertente atlántica e o mediterráneo son completamente diferentes. No lado atlántico, as plantacións de rápido crecemento cobren o 70% da superficie forestal, mentres que os robledales e hayedos só alcanzan o 10%.

Até a década de 1940, a maioría dos robledales e hayedos líanse paira ferraxarías, industrias navais ou carbón vexetal, pero desde entón non se explotaron.

Imaxes da evolución da xestión dos piñeirais. Na primeira, un piñeiral adulto. Na segunda, tras cortar o piñeiral a nivel, o bulldozer prepara o chan. E no terceiro, una vez finalizadas as obras.
A. Gartzia A. González

A actividade forestal do piñeiro radiata, pola súa banda, ten una clara incidencia cultural e social, non só desde o punto de vista ecolóxico ou económico. As plantacións de piñeiro insignis córtanse de feito aos 35-40 anos de idade, deixando grandes superficies sen ningún tipo de protección fronte á erosión. Ademais, desde a década dos 80, o grao de mecanizado aumentou considerablemente neste sistema de xestión, e actualmente, sobre todo en Bizkaia e Gipuzkoa, está moi estendido o uso de "bulldozer" paira preparar chans paira una nova plantación. Por tanto, como pode incidir esta xestión forestal no maior depósito de carbono do País Vasco?

Cando un 'bulldozer' prepara o chan paira una nova plantación, afecta de dúas maneiras. Coa pa dianteira da máquina, quita as plantas que poden competir coa nova plantación, e con subsolador posterior, realiza un arado profundo de até 50 centímetros paira desenvolver facilmente as raíces das plantulas de piñeiro.

A vexetación natural dispersa pola pa dianteira da máquina (por exemplo, a matogueira) acumúlase na ladeira da pendente. Esta vexetación, por unha banda, fixaba o carbono mentres vivía na súa biomasa e, por outro, engadía materia orgánica ao chan. A extracción desta materia orgánica do chan reduce a fertilidade da seguinte plantación de piñeiros. Así mesmo, un menor crecemento das árbores reducirá a acumulación de carbono na biomasa de segunda xeración.

Pero non só iso, se o chan queda despexado e a irradiación directa do Sol aumenta a temperatura do chan, tamén aumentará a actividade dos micoorganismos. Desta forma aumentarase a liberación de CO 2 á atmosfera. Ademais, cando o subsolador rompe os macroagregados do chan, o carbono fisicamente protexido tamén queda dispoñible paira os microorganismos, aumentando a respiración de CO 2.

As características do chan dependen, entre outras cousas, da vexetación.
D. Solabarrieta

Por iso, se se quere utilizar o chan como un depósito eficaz de carbono, é necesario non romper a estrutura natural do chan. E paira iso habería que cambiar a forma actual de xestionar o chan forestal.

Quizá esta sexa a única maneira de sacar máis partido ao bosque. Na Comunidade Autónoma do País Vasco xa hai moitos bosques e é moi difícil ampliar o espazo cuberto polo bosque. Por tanto, se se quere aumentar a cantidade de carbono que marca a natureza nas tres provincias, débese velar pola xestión do chan forestal.

Chan forestal vasco
(Foto: 1-3: SECS07 (Reunión Nacional de Chans); 2: Proxecto FORSEE)
Os chans forestais do País Vasco atópanse nunha topografía inclinada, o que condicionou a evolución dos chans pola erosión natural. O chan desenvolveuse sobre materiais caídos en pendente. Por iso, a maioría dos chans forestais que temos en Euskal Herria son moi novos. En xeral trátase de terreos pouco profundos, con marxes amplas da cantidade de materia orgánica que poden conter.
Gartzia Bengoetxea, Nahia
Servizos
235
2007
Servizos
035
Xeoloxía
Artigo
Servizos

Gai honi buruzko eduki gehiago

Elhuyarrek garatutako teknologia