Mirandaola: da historia á festa
1993/05/01 Aizpurua Sarasola, Joxerra Iturria: Elhuyar aldizkaria
![](images/A71013.jpg)
Legazpi, sempre estivo ligado ao ferro. A súa proximidade aos bosques e ás minas hai tempo que os legazpiarras comezaron a cultivar ferro. A ferrería tamén sufriu numerosos cambios e o seu reflexo son as ferrerías que precederon á ferrería. Na imaxe adxunta pódese ver a estrutura dunha típica haizeola.
Como se pode apreciar na figura, a haizeola era un sistema con só dous orificios, e en canto ao seu funcionamento pódense citar as seguintes características xerais:
Primeiro había que atopar ferro nalgún lugar. Non era difícil atopar ferro na cortiza terrestre. Con todo, o ferro non se atopa en estado puro, senón en forma de óxido. Una vez localizado o mineral, este debía ser desoxidado, atopando una sustancia. A madeira ten principalmente carbono e, como é sabido, o carbono reacciona moi ben co osíxeno producindo dióxido de carbono. Por tanto, polo orificio superior da eólica introducíanse carbón vexetal e mineral de ferro formando capas sucesivas.
![](images/A71013-a.jpg)
Tras acender o lume, o carbón queimábase quentando o mineral de ferro. A medida que o ferro se quentaba, a unión entre o ferro e o osíxeno era cada vez máis débil e a partir dun momento o carbono era capaz de roubar o osíxeno do ferro. Como resultado da combustión obtíñanse dous produtos, por unha banda escorias e residuos e por outro ferro libre de óxido. As escorias, normalmente en estado líquido, saían da “travesa” da ferrería ou quedaban no fondo fronte ao buraco superior. O ferro non se atopaba en estado líquido, senón en estado viscoso. O ferro obtido contiña outros elementos non metálicos, tamén en estado viscoso.
Por último, golpeábase con martelo o ferro trocito obtido. O machaqueo tiña principalmente tres obxectivos: eliminar as escorias, compactar a masa de ferro e dar forma á masa de ferro.
![](images/A71013-c.jpg)
As formas de funcionamento aquí expostas, en función do lugar onde se produciron algúns cambios e da calidade do ferro que se pretendía conseguir.
Todo o traballo a realizar nas eólicas era manual: obtención e transporte do mineral; obtención e transporte do carbón; reforzo e mantemento do lume mediante fol tras o aceso do lume; martillamiento do ... Ao longo da historia o ser humano sempre buscou métodos que axilicen a man de obra e melloren os seus beneficios. XIV. Pódese dicir que no século XVIII produciuse una revolución tecnolóxica nas eólicas, cando se empezou a aproveitar fórzaa da auga.
Por iso, as ferrerías que antigamente estaban no monte achegáronse ao río. Con axúdaa da auga construíronse moitas ferrerías. A partir do século XIX e a maioría. Duraron até o século XIX.
Paira explicar as características e funcionamento das ferrerías de salto de auga, tomamos como modelo a ferrería de Mirandaola, que é a testemuña viva que temos na actualidade.
![](images/A71013-d.jpg)
Non hai datos precisos sobre a creación da ferrería de Mirandaola. Sabemos que estaba a funcionar en 1400 e en 1804. Mirandaola, por tanto, é una ferrería que traballou durante polo menos catro séculos.
En 1952, por orde de Patricio Etxeberria e Teresa Agirre, reconstruíuse Mirandaola e desde entón celébrase o vindeiro domingo 3 de maio as festas patronais de Santakrutz, e só ese día ponse en marcha Mirandaola.
A estrutura xeral da ferrería consta de cinco elementos.
Primeiro necesitábase encoro. O obxectivo de construír augas arriba era dobre, asegurar a cantidade de auga e dispor de auga con alta enerxía potencial. Este elemento non é imprescindible a condición de que o río teña suficiente auga e pendente.
![](images/A71013-e.jpg)
O segundo é a canle que conduce a auga do encoro ou río augas arriba até a ferrería. A lonxitude das canles dependía da pendente do río. Canto maior era a pendente, máis curto necesitábase a canle, e canto menor era a pendente, máis longo será a canle. No caso do río Urola que atravesa Legazpi, a pendente do río é baixa, polo que as canles eran longos. A auga da canle vertíase sobre una ou varias rodas hidráulicas mediante o seu xiro. O movemento destas rodas leva a través dos eixos até as gabias e fols e a través da coroa dental que ten o eixo, converte o movemento circular, o movemento vertical que necesitan as gabias e os fols.
O terceiro é o fol. No forno ou fogón de Oleta requírese una alta temperatura de desoxidación do mineral de ferro. Paira iso, no fogón necesitábase o suficiente vento para que o carbón vexetal queimásese canto antes. Normalmente eran dous fols con movemento oposto. Mentres un botaba o vento ao lume, o outro se inflaba aire.
![](images/A71013-f.jpg)
O cuarto é o forno ou fogón. Alí introducíanse carbón vexetal e mineral de ferro. O vento proveniente dos fols aceleraba a combustión e queimaba o carbón. Ao final do proceso quedaba a escoria desechable e o agón que posteriormente se transformaría.
Por último, está o gabitegi. Mediante a gabia golpéase o agón obtendo o perfil desexado. Grazas a estes golpes de gabi tamén se consegue eliminar os anacos de escoria que contén o ferro.
As características aquí expostas pódense completar con gran detalle. Paira regular a velocidade da gabia e os fols, por exemplo, movíase a man, regulando a cantidade de auga que proviña da canle como unha seda hidráulicas. No entanto, o 9 de maio poderás ver o que contamos nestas liñas en Legazpi. Ademais, e para que pase o día, haberá romaría.
![](images/A71013-b.jpg)
![](https://elia.eus/static/elhuyar/img/elia_RGB.png)
Gai honi buruzko eduki gehiago
Elhuyarrek garatutako teknologia