Ás da bolboreta
1997/01/01 Hernandez Iruretagoiena, Juan Carlos Iturria: Elhuyar aldizkaria
Pódese dicir, por tanto, que a predición meteorolóxica mellorará sen límites segundo avanza a ciencia e a técnica? Fagamos esta pregunta doutra maneira: chegaremos hoxe a imaxinar con precisión o clima de oito ou, mellor devandito, a predicir? Creemos que non. Non basta con adiantar o suficiente paira facer predicións máis precisas. Creemos que factores intrinsecamente inmensos influirán na predición reducindo a súa fiabilidade. Poñamos un exemplo extremo.
Bolboreta do Caribe
![](images/A115025.jpg)
Que influencia ten o voo dun pinpilipaux no litoral dunha illa do Caribe no tempo? É dicir, ao voar, o movemento das ás sobre o aire que está en contacto coa bolboreta provoca una perturbación. A perturbación afectará, en maior ou menor medida, ao aire circundante nun momento ou outro. Este aire empuxará o que ten ao seu lado e modificará o estado do aire en contacto con el, alargando a cadea de efectos até os ceos do País Vasco.
O efecto do voo da bolboreta será ás veces despreciable. E en canto ás previsións dun par de días, así será, probablemente, despreciable. Proba diso son as propias predicións paira este período: dixemos que se acerta na maioría dos casos, polo menos en condicións estables do ceo. Di que vai vir unha fronte e vén, que nos vai a soprar o vento sur e volvémonos tolos ao día seguinte... Parece que podemos esquecer a bolboreta sen grandes problemas.
Grao de rexeitamento
![](images/A115025-a.jpg)
Sabemos —porque a ciencia foi moi evolucionando— que ao analizar o movemento dun camión non temos por que ter en conta a Einstein, Newton é suficiente. “Vou calcular os valores das variables independentes e as variables dependentes. Se teño a velocidade do camión e sei por onde vai, direivos o tempo que tardará acertando”. É dicir, a física clásica é una ferramenta moi útil con camións. Somos bastante deterministas nalgúns ámbitos: o lapis que teño na man sóltase e cáelleme, non temos ningunha dúbida respecto diso. Durante séculos o ser humano evolucionou ao longo da súa vida acompañando á física clásica.
Os seus inicios eran innegables. Pero antes usabamos a pluma e agora escribimos por computador. Neste camiño a ciencia realizou xa máis dun exercicio de humildade: tivo que aceptar a teoría da relatividad, a miúdo empezamos a ter en conta a influencia implícita da propia medición no fenómeno que se cuantifica; os métodos de aproximación convertéronse en imprescindibles; os axentes que se consideraban pouco importantes, os que descartabamos con facilidade, tivemos que volver lembrar e medir o seu efecto. Igual ocorre no caso que nos ocupa e os anunciantes non acertan porque descartan o efecto do voo da bolboreta. Si nos seus cálculos tamén incluísen este factor, as predicións poderían ser máis seguras.
Cada vez mellores medicións sen parar?
![](images/A115025-b.jpg)
Hoxe en día, os satélites recollen datos recolleitos en miles de observatorios meteorolóxicos repartidos por todo o mundo: a presión atmosférica, a temperatura e moitos outros parámetros recóllense periodicamente nos observatorios de toda a Terra, así como fotografías espectaculares. Crese que canto mellores sexan os aparellos de medida, máis precisos faranse. Pero iso non ten límites?
Supoñamos que temos todos os medidores que queiras distribuídos por todo o mundo. Hai que ter en conta que estes medidores son capaces de detectar cada parte do aire de Euskal Herria desde o aire que rodea á bolboreta do Caribe. Segundo a teoría cinético-molecular básica que interpreta as propiedades dos gases, os choques moleculares provocan a presión e a temperatura do aire.
Estas últimas afectan directamente ao movemento do aire. Si nun momento dado coñecemos a posición de cada una das moléculas que compoñen o aire, podemos saber onde estarán no seguinte momento? Se fósemos capaces de detectar cada choque, poderiamos predicir a seguinte posición. Pero se os detectores son tan pequenos como queiramos, dannos a dirección e posición de cada molécula, seguramente necesitaremos moitos aparellos paira encher o espazo que ocupa o aire en toda a atmosfera.
![](images/A115025-d.jpg)
Con todo, e a pesar de doar a cada un dos habitantes do mundo o seu escafandra de osíxeno, paira poder medir cada impacto, os medidores modificarán nun momento ou outro o movemento previsto e a previsión realizada cancelarase e a medición total deberá empezar por cero. Parece que tampouco imos avanzar neste aspecto.
Teoría da Relatividad
De todos os xeitos, imos avanzar sen desesperarnos e pensar que inventamos un modelo informático global. O computador procesa todos os datos que queiras. Tamén a velocidade de cálculo para que poidamos acelerar o que queiramos. Con todo, lamentablemente ou afortunadamente, teremos que aceptar una limitación: Segundo a teoría da relatividad de Einstein, o noso universo ten a máxima velocidade, a velocidade da luz, é dicir, a máxima velocidade na natureza.
É un número dunha chea de ceros, si, pero limitado. Imos introducir os datos a esa velocidade: trescentos millóns de datos por segundo. Paira poder facer un prognóstico dunha semana, cantos datos concretos deberiamos introducir? En condicións normais, é dicir, a unha temperatura de 25ºC e una presión de 1 atm, pódese dicir que nun litro de aire hai aproximadamente 3 x 1.022 moléculas, é dicir, introducindo trescentos millóns de datos por segundo, necesitaremos case dous minutos paira introducir datos dun litro. Nunha semana hai 10.080 minutos, polo que poderemos introducir os datos correspondentes a 5.040 litros. Sen grandes cálculos, calquera sabe que na nosa atmosfera hai moito máis litros de aire que iso.
![](images/A115025-e.jpg)
Por tanto, a pesar de estar tan desenvolvidos como queiramos, dificilmente introduciremos no computador a tempo esa enorme cantidade de datos que necesitamos. Queremos facer un prognóstico paira una semana e pasar una semana introducindo una pequena parte dos datos! Por tanto, non é necesario ir máis aló. Non imos poder ter en conta todos os datos, temos que descartar algúns e, xunto co rexeitamento, perder precisión.
Estatística
Analicemos a cuestión doutra maneira; cando falamos do tempo, moitas veces escoitamos a palabra fronte. Está a achegarnos unha fronte fría, pero antes a fronte cálida atravesará o territorio... Estas frontes son conxuntos de aire ou, máis concretamente, límites entre varios grupos de aire. Non falamos de moléculas, senón das “partes” do aire e os seus límites. Podemos coñecer totalmente as “partes” do aire? En caso afirmativo, o noso problema estaría resolto: una vez coñecidas as partes, estariamos completamente determinadas, polo que poderiamos predicir o tempo futuro. Podemos pensar que o efecto que produciu a nosa bolboreta ao azoutar as ás achegásenos nalgunha fronte, ese día, sen que se produza ningún descoñecemento especial. Pero como determinar cada parte sen ter en conta os seus compoñentes?
![](images/A115025-f.jpg)
A conceptualización estatística en ciencia é moi útil: cando o comportamento de cada un dos compoñentes dun suceso é inexacto, utilizamos a estatística aplicada. No noso caso, non sería necesario analizar os choques das moléculas dos compoñentes do aire de forma separada, senón que cada grupo de aire atoparíase estatisticamente falando, utilizando parámetros como a frecuencia de intercalación-triplo-impacto nunha dirección intermedia. Pero, en definitiva, deberiamos utilizar una probabilidade tan ligada á estatística: poderiamos falar do tempo máis probable paira a semana que vén, e todos sabemos perfectamente en que porcentaxe non se cumpre o máis probable.
Por tanto, non parece que desa maneira as cousas vaian coa precisión que queremos. Ademais, xa sabes o que di o vello lector: “eu comemos dous txangurros e ti ningún, una media segundo a estatística”. Onde imos con iso a buscar o noso detalle? En calquera caso, é certo que cantos máis datos teñamos poderemos facer predicións máis concretas. E un pode pensar que a medida que a ciencia avanza, a maioría das predicións estaremos en condicións de inventarse durante unha semana. Así sexa, pero case seguro que chegamos aos meses e preguntarémonos: “por que os anunciantes fallan tanto?”
![](images/A115025-g.jpg)
O voo da bolboreta pode provocar una tormenta de vento. Non temos en conta o pequeno voo, ou nos resulta totalmente imposible telo en conta, e vivimos ben a pesar de que a semana que vén non sabemos o tempo que teremos. Hai que conformarse co que dicía aquel ministro: o máis probable é que non sabemos.
![](https://elia.eus/static/elhuyar/img/elia_RGB.png)
Gai honi buruzko eduki gehiago
Elhuyarrek garatutako teknologia