Pentsamendu kritikoa

Iristen zaizkigun informazio faltsuak eta jarrera negazionistak identifikatzeko, ezinbestekoa da jarrera kritikoa izatea. Pentsamendu kritikoa da, hain zuzen, pertsonak informazioa lortzeko eta ebaluatzeko duen gaitasuna. Ebidentzietan oinarrituta eta aurreiritziak alde batera utzita, informazio horren egiazkotasuna argitzeko saiakerari esaten zaio.

Pentsamendu kritikoa garatzeko dekalogo hau baliagarria izan daiteke ikasleentzat. Beren jarrera autoebaluatzen lagundu diezaieke:

Askotan, eskuartean daukagun informazioa ontzat emateko, nahikoa izaten da norberaren iritziarekin bat datorren argudiaketa bat beste baten ahotik entzutea. Baina pentsalari kritiko batek zalantzan jartzen ditu gai baten inguruan dituen iritzi propioak, kontuan hartzen ditu beste iritzi batzuk, eta iritzi horien argudioak ulertzen saiatzen da.

Argudiatze-prozesua kate batekin alderatu daiteke; argudio bakoitza katearen maila bat da, eta, beste argudioekin batera, baieztapen bat defendatzeko balio du. Argudio bakoitza ebidentzietan oinarrituta defendatu behar denez, kate-maila bakar batek huts eginez gero, ez du balioko argudio-prozesuak. Beraz, ezinbestekoa da katearen maila guztiek argudio sendo eta koherente bat osatzea.

Zalantzak izateko eta galderak egiteko gaitasunak pentsamendu kritiko sendoa garatzera bultzatzen gaitu. Gainera, galdera batek beste galdera batera eraman ohi du, eta, ikerketaren eta analisiaren bidez erantzunak bilatzean, gai bati buruzko ezagutza eta ikuspegiak zabaltzen ditugu. Galderei esker, gure pentsamenduan sakondu, suposizioak zalantzan jarri eta egoera hobeto ulertuko dugu. Ideia berriak eta irtenbide berritzaileak sortzeko gaitasuna garatzen ere laguntzen digute.

Esperimentazioa eta behaketa funtsezko elementuak dira pentsamendu kritikoa garatzeko. Esperimentazioaren bidez, gure ideiak probatu, eta gure usteak baieztatzeko edo ezeztatzeko oinarri izango diren emaitzak lortzen dira, zeinak baliagarri izango baitira gure erreferentzia propioak eraikitzeko. Esperimentuak egiterik ez dagoenean, baliabide faltagatik edo esperimentuen konplexutasunagatik, garrantzitsua da iturri fidagarrien eta komunitate zientifikoaren iritzia erabiltzea informazio sinesgarria lortzeko. Hala, esperimentazioa, behaketa eta informazio fidagarriaren bilaketa konbinatuz, erabaki informatuak hartzeko eta inguratzen gaituen munduaren ulermen zehatz eta arrazoitua izateko gaitasunak garatuko ditugu.

Baieztapen batean azaldu nahi dena neurtu baldin badaiteke, hau da, azaltzen dena argudiatzeko zenbakiak erabil badaitezke, askoz ere sinesgarriagoa izango da, objektiboagoa izango baita. Neurtu ezin denak, berriz, anbiguoagoa eta kualitatiboa denez, azalpen eta interpretazio subjektibo asko izan ditzake. Horrek ez du esan nahi neurtu ezin den zerbait gezurra denik; zalantzarik gabe, datu kualitatibo askok egiak azaleratzen dituzte, baina datuetan oinarritu gabe zailagoa da haien sinesgarritasuna defendatzea.

Eztabaidetan, inork ez du egia absolutua. Edonoren iritzia ezeztatu daiteke kontrako argudioen bidez. Baina argudio bat okerra dela erakusteko erabiltzen diren kontrako argudioek, sinesgarriak izateko, ebidentzietan oinarrituta egon behar dute. Pentsalari kritiko batek, gainera, errespetuz eta besteak ulertzeko moduan azalduko ditu kontrako argudioak, inor barregarri utzi gabe eta erruki faltsua erakutsi gabe.

Sare sozialek asko aldatu dute informazioa kontsumitzeko modua, eta informazioak etengabe bonbardatzen gaitu formatu eta euskarri askoren bidez. Baina, zer gertatzen da jasotzen dugun informazio gehiena egiazkoa ez denean?

Proiektu hau Elhuyarrek sustatu du, eta Gipuzkoako Foru Aldundiko Ekonomia Sustapeneko eta Proiektu Estrategikoetako Departamentuaren laguntza du.