Bilatzailea
Alba Hernangómez-Laderas ikertzailea, azken urteotan, buru-belarri aritu da lanean listuan gaixotasun konplexuen arriskua aurresateko proiektuan, horixe izan baita haren doktore-tesiaren gaia. Jose Ramón Bilbao Catalaren eta Nora Fernández Jiménezen zuzendaritzapean egin du, EHUko Genetika, Antropologia Fisikoa eta Animalien Fisiologia Sailean, eta emaitza oparoa izan da. Izan ere, listutik eratorritako datu genetikoen base publiko handiena garatu, eta edozein ikertzaileren eskura jarri dute, sarbide libreko plataforma baten bidez.
Lan handia eta berritzailea izan da, aurrez ez baitzeuden listuan oinarritutako azterketa genetiko asko. Hernángomezen esanean, ohikoa da listua erabiltzea ahaidetasun-probetan, haietan frogatuta baitago emaitzak odolarekin egindakoak bezain fidagarriak direla.
Baina, oro har, beti pentsatu izan omen da listua ez dela egokia azterketa genetikoak egiteko. “Izan ere, listuak entzimak ditu, digestioa egiten laguntzeko eta infekzioetatik babesteko. Eta uste zen DNA ere degradatzen zuela. Horregatik dago joera odola erabiltzeko. Izatez, odola fluido nagusia da diagnostikoak egiteko, eragindako ehunera iristea zaila edo ezinezkoa denean; adibidez, hesteetan zeliakia edo garunean gaixotasun neurodegeneratiboak detektatzeko”, azaldu du Hernángomezek.
«Listutik eratorritako datu genetikoen base publiko handiena garatu, eta edozein ikertzaileren eskura jarri dute»
Baieztatu duenez, odol-analisiak oso estandarizatuta daude, eta ebidentzia sendoak daude odolean badaudela gaixotasun sistemikoen markatzaileenak. Listuan, ordea, ez zeuden hainbeste ikerketa, eta ez zekiten gaitz sistemikoen markatzaileak aurkituko ote zituzten. Odolarekin alderatuta, baina, baditu abantaila batzuk, eta horregatik erabaki zuten ikertzea.
Abantailen adibideak aipatu ditu Hernángomezek: “Listua oso erraza da hartzeko, ez da profesional bat behar, odolean behar den bezala. Bada, gainera, jendea medikuarengana joateko eragozpenak dituena, edo beldurra diena orratzei, edo haur txikiak dira… Gainera, askoz ere maizago har dezakezu. Odolaren kasuan, tartea utzi behar duzu ateraldi baten eta hurrengoaren artean. Monitorizazio bat egiteko, askoz ere errazagoa izango litzateke listua erabiltzea, betiere listuan markatzaileak egonez gero”.
Arriskua detektatu eta monitorizatu
Hori izan da, beraz, lehen helburua: ikustea ea listuan detekta eta monitoriza ote daitezkeen zenbait markatzaile, gaitzak garatzeko arriskuaren eta bilakaeraren berri emango dutenak. Gaixotasun konplexuak izan dituzte arretagune; alegia, oinarri genetikoa dutenak, baina inguruaren eraginpean ere badaudenak.
Jose Ramón Bilbao Catala eta Alba Hernangómez-Laderas. Arg: Egoi Markaida/EHU
Bilbaok eman ditu azalpenak: “Azken hamarkadetan aurrerapauso handiak egin dira genetika-alorrean, eta ezaguna da gaixotasun konplexu askoren oinarri genetikoa. Izan hipertentsioa, izan diabetesa, izan alzheimerra, badakigu badagoela oinarri genetiko bat gaitza garatzeko arriskua ematen dizuna. Ezin da ziurtatu gaixotasuna garatuko duzun ala ez, baina arrisku horrekin jaiotzen zara. Orduan, gure lehenengo galdera zen ia posible ote den jakitea pertsona batek jaiotzean arriskurik ba ote duen. Eta, arrisku hori dena delakoa izanda, etorkizunean monitorizatu ahalko den, jakiteko hurbiltzen ari ote den gaixotasuna garatzera edo ez. Horrenbestez, asmoa zen jarraipena egiteko aukera izatea, genetika oinarri hartuta eta listua erabilita lagin modura”.
«Listua oso erraza da hartzeko, ez da profesional bat behar, eta odola baino maizago har daiteke»
Horrek, neurri batean, prebentzio-neurriak hartzen lagunduko luke, Bilbaok gehitu duenez: “Ikusiz gero arriskua igotzen ari dela, agian egin liteke esku-hartzeren bat edo jar daiteke tratamendu bat gaitzaren garapena moteltzeko. Esate baterako, obesitatean edo diabetesean, badakigu ariketa fisikoak eta dieta egokiak gaitzaren agerpena eta garapena atzeratu dezaketela”.
Aldaketa epigenetikoak
Helburua erabakita, hurrengo pausoa listu-laginak hartzea eta analizatzea izan zen. Zehaztu dutenez, 380 boluntario inguru bildu genituen, eta haiek berek hartu zuten lagina. Gero, laborategian, ikertzaileek listuaren genoma erauzi, eta haren funtzionamenduan eragin dezaketen DNAren aldaketa epigenetikoak katalogatu zituzten.
“Aldaketa epigenetikoak ingurunearen eraginez genomaren egituran gertatzen diren aldaketak dira. Ez dute kode genetikoa aldatzen, baina ondorioak dituzte geneen funtzionamenduan”, azaldu du Hernángomezek. Adibidez, metilazioa da ohiko aldaketa bat, epigenetikaren giltzarria. DNA molekulan metilo talde bat gehitzean datza, eta gene-adierazpena, RNAren prozesamendua eta proteinen funtzionamendua baldintzatu dezake. Horren ondorioz, gaitzak sortu edo haien garapena bizkortu daiteke.
Bilbaok esplikatu du hurrengo pausoa: “Orduan, metodo estatistiko konplexu bat erabili dugu, ikusteko genomaren posizio bakoitzak zer inplikazio duen, alde batetik, metilazioarekin, eta, bestetik, gaixotasunarekin. Metodo horrek konparatzen ditu inplikazioaren indarra, norabideak, maiztasunak… eta esaten du, adibidez, zer arrisku duen norbaitek diabetikoa izateko, puntu jakin baten metilazioaren bidez. Edo arriskua nola handitzen duen beste puntu bateko metilazioak. Horrela, joan gara ikusten, puntuz puntu, zer erlazio dagoen metilazioaren eta arrisku genetikoaren artean”.
Datu horiekin guztiekin, genetikaren eta metilazioaren arteko erlazioaren katalogoa sortu dute, eta komunitate zientifiko osoaren eskura jarri dute. “Denek dute sarbidea sortu dugun aplikaziora; hala, datu berriekin aberasten joango da. Eta tresna estatistiko eta bioinformatikoen bidez, gaixotasun askoren genomen eta metilazioen arteko erlazioak aztertzeko aukera ematen du. Guk, adibidez, gaixotasun neurodegeneratiboen erlazioa ikertu dugu, eta oso emaitza onak lortu ditugu, baita gaixotasun kardiobaskularretan eta minbizietan ere”, baieztatu du Hernángomezek.
«Frogatu dute metilazioa biomarkatzaile egokia dela hainbat gaixotasunetan, eta listuan ondo mantentzen dela»
Bilbaok zehaztu duenez, minbizi-mota desberdinak aztertu dituzte, sexuaren eragina ere ikusi nahi baitzuten. Hala, bularreko minbizia eta prostatakoa aztertu dituzte. “Ez genituen ikertu nahi gizonezkoetan edo emakumeetan bakarrik agertzen diren gaixotasunak, baizik eta ikusi nahi genuen ea biomarkatzaileak aurkitzen genituen. Hau da: gaixotasun jakin batzuetan zentratu beharrean, frogatu nahi izan dugu posible dela markatzaileak aurkitzea tresna honen bidez”.
Denen eskura
Eta Bilbaok berretsi du frogatu dutela: “Ikusi dugu metilazioa biomarkatzaile egokia dela hainbat gaixotasunetan, eta listuan ondo mantentzen dela. Eta garrantzitsuena da argitaratu dugun katalogoa publikoa dela, eta, guk erabili dugun metodologiaren bidez, gaixotasun gehiagotan erabil daitekeela, haietarako ere biomarkatzaileak izateko”.
Hain zuzen, datuak denen eskura izatearen garrantzia azpimarratu du Hernángomezek: “Horrek bereziki betetzen nau: egindako lana ez izatea doktore-tesi bat aurkezteko edo artikulu bat argitaratzeko soilik, baizik eta ekarpen publiko bat egiteko. Horri esker, guretzat ez ezik, denentzat da baliagarria, eta ezagutza handia sor daiteke hortik abiatuta”.
Bukatzeko, listuaren erabilgarritasuna aldarrikatu du Bilbaok: “Guk uste dugu listuak sekretu pilo bat gordetzen dituela, eta merezi duela aztertzea. Agian baten batek galdetuko du: eta nola jakin daiteke zer arrisku daukan pertsona batek parkinsona edo garuneko beste gaixotasun bat garatzeko, listua begiratuta? Bada, gure genomak modu berean egiten duelako lana gorputzeko leku guztietan; beraz, listuaren analisi genetikoan ere azalduko dira zantzuak. Gauza bera beste gaitzekin. Hori da frogatu duguna. Listuak ematen duen erraztasunarengatik, etorkizunean oso erabilgarria izan daiteke. Ni baikorra naiz”.
