Que tempo fará mañá?
2005/06/01 Kortabitarte Egiguren, Irati - Elhuyar Zientzia Iturria: Elhuyar aldizkaria
![](Images/A210-040a.jpg)
Non é tarefa fácil predicir que tempo fará alí e aquí sen equivocacións. Os fenómenos meteorolóxicos que máis se asocian ao chamado "tempo" prodúcense na capa máis turbulenta da atmosfera, a troposfera. Nesta capa o aire móvese moito en todas as direccións, quéntase e arrefríase, o que provoca numerosos remolinos. Nunca se alcanza o equilibrio na troposfera. Ademais, as características do terreo, como o relevo, etc., condicionan o tempo diario.
A choiva, a saraiba e a neve están moi relacionados coa temperatura. A temperatura media na troposfera varía en función da altura, normalmente diminúe un grao subido uns 180 metros. A medida que a temperatura se arrefría, o vapor de auga existente na atmosfera se condensa e fórmanse as nubes. Aínda que son de gas, non son de gas. Una vez condensado o vapor de auga fórmanse unhas pingas de auga de 20 micras de diámetro, que permanecen suspendidas no aire, xa que apenas pesan. Cando as pingas alcanzan un diámetro entre 0,5 e 7 mm prodúcese a precipitación das fraccións de auga líquida, é dicir, a choiva. As pingas caen a unha velocidade aproximada de 3 m/s. E cando se conxela ese vapor de auga atmosférica, faise saraiba. Cae en forma de chuvasco e adoita ser un fenómeno local e curto. Normalmente ao finalizar a saraiba vén a choiva. Todos estes fenómenos meteorolóxicos teñen lugar aquí e alá. Pero, como se anuncian todos eles?
Predicións meteorolóxicas
![](Images/A210-040b.jpg)
Aitor Egurrola, director de Meteorología e Climatoloxía do Goberno Vasco, sabe como facer as predicións. Paira empezar, “tómanse datos da atmosfera de diferentes lugares do mundo”. É dicir, mídese a presión a diferentes alturas da atmosfera, dirección e forza do vento, humidade, temperatura, etc. E todos eles introdúcense nunha especie de rede paira obter datos locais.
Os resultados obtéñense tras introducir estes datos nalgúns modelos meteorolóxicos. Do resultado numérico obtido, o software representa mapas, mapas de presión, mapas de temperatura, etc. E con todos estes mapas de datos o predictor do tempo fai o anuncio, a interpretación deses mapas.
![](Images/A210-040c.jpg)
Por tanto, a pesar de que os anunciantes teñan os mesmos resultados ou mapas, estes poden ter diferentes interpretacións. Por iso, “o toque final é sempre do anunciante”, segundo Aitor Egurrola. “Se os mapas están mal, non, claro, nese caso o modelo sería malo. A menor escala, maior é o erro” Os modelos achegan datos novos cada seis horas, pero os expertos fan predicións dúas veces ao día.
Tráfico de aire
![](Images/A210-040f.jpg)
A choiva, a saraiba… e non só eles, son moitos os fenómenos que os meteorólogos deben predicir. E paira iso teñen moi en conta a presión. A presión xoga un papel importante no desprazamento do aire, que é o responsable da dirección das masas de aire. De feito, no laboratorio, por exemplo, o aire desprázase desde a zona de alta presión cara á zona de menor presión, directamente, até equilibrar ambas as presións. Na Terra, polo efecto Coriolis, iso non ocorre. O efecto Coriolis é una característica dos planetas (e por tanto da Terra) de rápida rotación, o que provoca que todo corpo que se move sobre a superficie da Terra desvíese debido ao xiro da Terra. Por iso temos a meteorología.
A atmosfera compórtase como una máquina de calor, ten a fonte de calor no ecuador cun superávit enerxético limpo e nos polos un déficit enerxético neto. Por iso, una das funcións da atmosfera é transformar a enerxía potencial existente entre os trópicos e os polos en enerxía cinética que permita o transvasamento de calor.
No ecuador o aire quente sobe e cando chega ao límite superior da troposfera comeza a moverse cara aos polos. Nesta viaxe arrefríase, polo que colle peso e comeza a moverse cara abaixo a unha latitude duns 30 graos. O aire que se move entre estas latitudes chámase célula Hadley.
Se a Terra non estivese a gravar, as células de Hadley irían ‘rectas’ aos polos, pero como a Terra móvese ao redor dun eixo que pasa polos polos, as células de Hadley xeradas no ecuador se distorsionan e alteran o seu percorrido pola forza de Coriolis. No hemisferio norte viran cara á dereita, polo que o aire que vai cara aos polos tende cara ao leste e o retorno cara ao oeste. Ao incidir as forzas de Coriolis nas células de Hadley, as células divídense, pero as circulacións resultantes desta división son máis frecuentes a través dos paralelos que a través dos meridianos. Así, só una décima parte deste movemento diríxese cara aos ecuadores ou os polos.
![](Images/A210-040e.jpg)
Na zona ecuatorial, o aire que sobe arrefríase e, por tanto, se condensa, provocando a precipitación típica das selvas tropicais. Nas zonas de baixada de aire quéntase e diminúe a humidade relativa, provocando seca e "bo tempo" sen precipitacións.
Con todo, o tráfico do aire non é só iso, é máis complexo que todo iso. E paira comprendelo mellor están os mapas de isobaras. Nelas represéntanse bastante ben as ‘consecuencias’ do efecto Coriolis.
Mapas de isobaras
O mapa isobárico adoita ser o segundo mapa do prognóstico meteorolóxico. As presións atmosféricas medidas nas estacións meteorolóxicas escríbense e os puntos de igual presión únense mediante unha liña. As liñas de isobaras son, por tanto, liñas que unen puntos de igual presión. Chámase bar á unidade de medida de presión da que se deriva o nome.
![](Images/A210-040g.jpg)
Estes mapas son una fonte de información útil. En función da presión, defínense tamén as zonas con poucas ou numerosas nubes e a forza do vento. Así, en zonas de baixa presión debúxanse tormentas máis fortes e nas de alta presión anticiclóns.
O furacán é, por exemplo, uno dos exemplos máis claros destas perturbacións violentas a baixa presión. Esténdese a moitos quilómetros e produce un vento de 118 km/h. No Pacífico chámaselle tifón e ao redor do Océano Índico chámase ciclón.
Orixínanse en océanos á altura do ecuador cando o sol quenta masas de aire cheas de humidade. Estas masas de aire elévanse a medida que se quentan e o aire que as rodea comeza a mergullarse bruscamente no intento de encher o oco deixado polo aire quente.
Os anticiclóns son núcleos pechados de aire que viran no mesmo sentido que as agullas do reloxo —o contrario ocorre nas depresións—. No interior do anticiclón o aire descende, comprime e evapora a humidade. Por iso, na zona do anticiclón non hai nubes.
![](Images/A210-040k.jpg)
Con todo, o movemento non é a única causa de nubes. Non podemos esquecer o relevo. E é que, como nos comentou Aitor Egurrola, á hora de facer predicións meteorolóxicas, a medida que baixa a escala o dato é o mesmo, pero se introduce outro factor, o relevo. Por iso calquera modelo é moi fiable no mar, por exemplo, porque no mar non hai relevo.
Pola contra, desde a costa biscaíña até Álava, o relevo é moi influente. Cando chega a humidade choca cos montes. E paira ‘subir’ os montes, esa humidade ten que arrefriarse, polo que se produce una condensación, de aí as chamadas choivas ou precipitacións orográficas. No mar, con todo, non hai diferenzas significativas dun lugar a outro, polo que se se di que vai chover nalgún lugar, normalmente chove. Con todo, si na terra hai algunha cadea montañosa, talvez chova noutro lugar.
Por tanto, tendo en conta o relevo e todos os factores anteriores, sabemos como se producen os fenómenos meteorolóxicos. Ademais, hai fenómenos eléctricos e ópticos como a tormenta ou a luminosidade, o raio, que aparece repentinamente e con forza xunto a una descarga eléctrica que se produce entre as dúas nubes.
![](Images/A210-040l.jpg)
As tormentas de trono están relacionadas coas nubes de convección (cumulonimbos) e normalmente provocan episodios de choiva. Logo non digas que sobre nós hai escaseza de enerxía. De feito, a enerxía liberada por un ataque de trono é equivalente á electricidade consumida en Estados Unidos durante catro días.
Choiva, saraiba, tormenta… todos son fenómenos meteorolóxicos locais, pero tamén son fenómenos globais. Por tanto, non podemos negar que a lóxica é una ciencia extensa. Demasiado complexo paira ser ciencia exacta. E iso mesmo recoñéceno os expertos, que, aínda que sexa indirectamente, utilizan algunha palabra paira expresar a probabilidade nas súas predicións. A razón principal paira iso é a complexidade dos fenómenos.
Sabendo todo isto, que tempo crees que fará mañá?
Que son os modelos meteorolóxicos?Os modelos meteorolóxicos non son máis que software con varias matrices ou parámetros matemáticos. Na Axencia Vasca de Meteorología, Euskalmet, por exemplo, utilizan o modelo americano de AUBN. Trátase dun modelo gratuíto, do que se extraen datos que predín á mesoescala. Os modelos utilizados nesta escala máis pequena son ARPS e MN5, de onde descenden a 9 x 9 km. En xeral, as predicións diarias realízanse a esta escala. No entanto, nalgúns casos reducíronse a niveis de 3 x 3 km ou 1 x 1 km. Isto último sempre de forma moi experimental. Por tanto, se parte dun nivel alto e, por extrapolación, obtéñense datos de niveis inferiores. O punto inicial atópase nas saídas ou datos numéricos do CSM. Estes datos son dunha escala de 90 x 90 km e, introducindo estas saídas ou datos numéricos noutros modelos, chégase a escalas menores. |
Un pouco de historia
Aínda que desde 1626 utilizamos o termo meteorología como ciencia XIX. Comezou a funcionar a principios do século XX. De feito, os datos meteorolóxicos adecuados requiren, entre outras cousas, medicións exactas da temperatura, e a invención do termómetro supuxo un traballo maior do esperado naquela época.
![](Images/A210-040d.jpg)
Fahrenheit foi o primeiro en solucionar o problema. Con todo, aínda que non se sabe o porqué, calibrou o termómetro dunha maneira estraña. Estableceu o punto de conxelación da auga a 32 graos e o punto de ebulición a 212 graos. Aos 20 anos aproximadamente, o astrónomo sueco Anders Celsius presentou una nova escala. Fixou o punto de conxelación a 0 graos e o punto de ebulición a 100 graos. Pero o pai da meteorología moderna é o farmacéutico inglés Luke Howard. El chamou ás nubes: capa de nubes en xeral gris, estrato de nubes illadas e compactas, cúmulos e nubes altas, finas e lixeiras. Máis adiante, engadiu un cuarto termo, nimbo, paira as nubes de choiva.
O día da meteorología celébrase todos os anos o 23 de marzo, data na que se creou a Organización Meteorolóxica Internacional. Non naceu como organización gobernamental, pero tras unha longa traxectoria, en 1950, converteuse nunha organización intergobernamental. Denominóuselle entón WMO (World Meteorological Organization).
Tempo de peto
A partir de agora, paira saber o tempo que vai pasar, basta con meter a man no peto. A axencia meteorolóxica do Goberno Vasco Euskalmet puxo en marcha un servizo de información meteorolóxica a través do teléfono móbil.
![](Images/A210-040h.jpg)
Paira coñecer o tempo no móbil hai que enviar un SMS a Euskalmet ao 5982 e en 3 ou 4 segundos recíbese resposta no móbil.
A información recibida no teléfono de peto é breve e precisa. A información divídese en tres partes: os ceos altos, a dirección e a forza do vento e a temperatura máxima e mínima. Ademais, nunha soa mensaxe inclúese un anuncio de dous días.
A mensaxe de información meteorolóxica ten o mesmo valor que calquera outro mensaxe SMS.
Meteosat. Que sabemos?
![](Images/A210-040j.jpg)
Os satélites Meteosat reciben desde o espazo imaxes da Terra que se utilizan paira facer predicións meteorolóxicas. Iso xa o sabemos. Moita xente deuse conta, ademais, de que sempre están sobre o mesmo lugar. Paira a realización deste traballo atópanse situados na órbita geoestacionaria, á altura do ecuador terrestre. A órbita geoestacionaria atópase a 36.000 km da Terra.
A Terra dá voltas e os satélites van con ela. Á mesma velocidade. Iso significa que sempre ven o mesmo lugar.
Pero poucos saben que na actualidade hai catro Meteosat en funcionamento e que co tempo cambiaron. Tres ven parte de Europa e África e a cuarta parte do Océano Índico. Foi enviado ao primeiro espazo Meteosat en 1977, cando xa había moitos satélites virando ao redor da Terra. Desde entón a zona foise enchendo de satélites. Meteosat, por exemplo, colocou no espazo oito satélites con este nome.
En principio prevese lanzar una novena en agosto. O elorriotarra Jose Mari Azcarate é membro do equipo de traballo que deseña e controla o satélite Meteosat.
![](Images/A210-040i.jpg)
Traballa na ESA e na Axencia Espacial Europea, entre outras cousas, defínense as características dos satélites. Na actualidade hai aproximadamente 15 persoas en equipo. José Mari Azcarate, en particular, traballa na área de Garantía de Calidade e, coa axuda de enxeñeiros do resto de subdivisiones, comproban que tanto os procesos de fabricación como os ensaios cumpren todos os requisitos.
Xa case teñen listo un décimo satélite Meteosat. Una vez terminados os últimos retoques e os ensaios, almacenaranse e deixarán listo paira ser lanzados en 2009. Ao mesmo tempo, está a celebrarse a undécima edición e esperan tela gardada paira 2007. Se todo vai ben, terán até 2015-2018. Cada satélite ten una duración aproximada de 7 anos.
Non é posible quedar atrás, xa que todas estas previsións deben cumprirse.
![](https://elia.eus/static/elhuyar/img/elia_RGB.png)