Jose Manuel Gutierrez Bastida

Texto redactado en euskara e traducido automaticamente por Elia e sen posterior revisión. VER ORIXINAL

Dicionario de educación ecosocial

Hezkuntza ecosocial-hiztegi

Jose Manuel Gutierrez Bastida

A publicación por parte da Universidade do País Vasco do Dicionario de Educación Ecosocial supuxo un fito na sistematización conceptual dun campo emerxente e urxente: a educación como resposta integral á crise ecosocial do Antropoceno. Baixo o prólogo de Iñaki Bárcena (Ekopol, UPV) e coordinado por Hezekos (EDUción ECOocial, "Educación ecosocial"), comunidade de prácticas creada en 2023, este traballo superou o xénero lexicográfico tradicional converténdose nunha ferramenta de transformación pedagóxica e social.

Proceso de colaboración e estrutura

O proceso de elaboración é tan significativo como o produto final. Sesenta persoas propuxeron inicialmente 150 termos, dos cales 25 desenvolveron definitivamente os 70 conceptos. Segue un proceso participativo que reflicte os principios epistemolóxicos que defende a obra: o coñecemento como construción colectiva e situada. Esta metodoloxía colaborativa, combinada con numerosas revisións lingüísticas profesionais e un coidado deseño editorial, garante o rigor académico e a accesibilidade.

Cada entrada presenta unha arquitectura coidadosamente deseñada: definición de conceptos, discusión teórica, contexto no País Vasco, recursos educativos contrastados en varios idiomas, ampla bibliografía e termos relacionados. Esta estrutura transforma cada termo nunha unidade didáctica completa para ofrecer un recurso pedagóxico integral, superando a función meramente definitoria.

Contidos e alcance interdisciplinar

A selección terminolóxica mostra un notable equilibrio interdisciplinar. Xunto aos conceptos naturais das ciencias ecolóxicas (biodiversidade, fronteiras planetarias, resiliencia), as concepcións da economía política crítica (decrecimiento, Capitaloceno, greenwashing), a filosofía e ética (biocentrismo, antropocentrismo, ética ecosocial), así como as teorías eco-feminista (ecofeminismo, coidados, economía eco-feminista) ou da pedagoxía crítica (eco-alfabetización, educación desunderencial) aparecen as concepcións das ciencias ecolóxicas.

É especialmente útil incluír termos que responden o aspecto emocional da crise ecosocial (solastalgia, ecoansiedad, enojo), que adoita ser rexeitado nos achegamentos tecnocráticos á educación ambiental. Tamén son destacables as entradas dedicadas a paradigmas alternativos (Bo Vivir /Vivir Ben, Chthuluceno, débeda ecolóxica) procedentes do Sur Global, que descentralizan o enfoque eurocéntrico dominante.

Validez académica e pedagóxica

Desde o punto de vista académico, a redacción sistematiza un ámbito que carecía dun marco terminolóxico consensuado e contribúe a lexitimar devandito ámbito como un campo de estudo propio. Cada entrada ofrece un estado actualizado do tema, con bibliografías que recollen a produción académica internacional máis importante. O rigor conceptual non se opón á accesibilidade: as definicións son claras, sen caer na simplificación.

Unha das achegas máis estratéxicas é a vinculación explícita co marco curricular. Os conceptos ecosociales propostos contribúen ao desenvolvemento das oito competencias crave establecidas no marco normativo vixente. Esta vinculación curricular desvirtúa a tendencia a considerar a educación ecosocial como un proxecto marxinal e preséntao como un desenvolvemento coherente e necesario do propio currículo oficial.

Os recursos educativos incluídos ofrecen puntos de partida prácticos para diversas aplicacións didácticas, como proxectos interdisciplinares, charlas dialógicas, xogos de simulación, dilemas, análise crítica de medios, creación artística, auditorías ecosociales de centros e ferramentas de avaliación formativa. Grazas a iso, o dicionario é unha ferramenta versátil, desde a Educación Secundaria até a formación universitaria e permanente do profesorado.

Dimensión política e transformadora

O dicionario non oculta o seu carácter político. Desde o inicio maniféstase o compromiso coa transformación ecosocial e a denuncia das actividades educativas que, baixo unha aparencia de innovación ou sustentabilidade, perpetúan o sistema educativo antropocéntrico. Esta honestidade epistemolóxica é refrescante en comparación coa retórica neutra imperante en gran parte da literatura sobre a "educación para o desenvolvemento sostible".

Fronte ás aproximacións reformistas, o traballo sitúase críticamente, ofrecendo marcos alternativos radicais que van ás raíces dos problemas. Na época da crise civilizatoria, a educación non pode limitarse a axústelos incrementales; é necesario repensar os seus fundamentos epistemolóxicos, éticos e políticos. Esta radicalidad é precisamente a singularidade e o valor da proposta.

Valoración final

O vocabulario da educación ecosocial é unha achega básica que ofrece un marco conceptual rigoroso, sistemático e interdisciplinar para un ámbito que non tivo corpus teórico consolidado. A súa relación co currículo oficial, os seus recursos prácticos e a súa adaptación ao contexto local convérteno nun instrumento pedagóxico de primeira orde. Neste momento histórico de crise ecosocial, este traballo lémbranos que a educación non pode ser neutral: ou reproduce un sistema insosteible, ou se compromete coa súa transformación.