Ecoloxía humana: como os territorios constitúen a sociedade
1989/11/01 Torrontegi, E. Iturria: Elhuyar aldizkaria
![](images/A29014.jpg)
Hai vinte anos, Garrett Hardin, biólogo na Universidade de California, escribiu un artigo titulado “The Tragedy of the Commons” (Traxedia dos Pobos), cuxa lectura se converteu nun elemento imprescindible paira todos aqueles que nos preocupan pola contorna.
A idea básica do artigo era que o acceso libre aos recursos comúns é una receita paira a deterioración da contorna, pondo en perigo o benestar futuro da humanidade.
Pero parece que a idea de Hardin sobre este concepto non se axusta á realidade. A “traxedia” á que se refire só pode ocorrer entendendo os recursos propios como un espazo aberto e libre accesible paira calquera persoa.
En orixe, o concepto commons (e de aquí vén o actual “commons” ou terra popular) definíase como un lugar de responsabilidade e beneficio de todos, manexado por quen entendían que os recursos da contorna son limitados. O acceso a ela limitábase por titulación e estaba regulado paira asegurar que cada un o utilizaría en beneficio propio e non en detrimento de os demais. Estes commons orixinariamente funcionaban paira manter a explotación dentro duns límites equitativos, de maneira que cada usuario tivese a curto prazo a comida segura e asegurase o seguimento dos recursos dispoñibles paira as xeracións futuras.
Porque a vida está baseada en gran medida no talento intelectual da moderna contorna industrial, tendemos a pensar que temos una explicación paira todo. Aínda que basearnos en valores e controis intelectuais funciona bastante ben no noso sistema, pode ser un obstáculo á hora de comprender sistemas con outras prioridades. Ás veces o recoñecemento de que outros sistemas poden funcionar con sistemas que contradin as nosas prioridades pode resultar estraño.
Sanburutarrak de Kenia
![](images/A29014-a.jpg)
Uno destes sistemas sería a poboación da comarca de Sanburu, situada ao norte de Kenia. Os sanburutarras que estaban a sufrir a seca e as axencias de desenvolvemento gobernamental e internacional condenaban o seu pastoreo nómade por consideralo un cebador e destrutor da contorna. Segundo os expertos, necesitaban menos animais de maior calidade, cambiando así da pobreza da subsistencia á riqueza da economía monetaria.
O leite é o principal alimento de Sanburu e a escaseza de vexetación paira manter vivos e produtivos os rabaños de ovellas, e a escaseza de choivas fai que se necesite un talento incrible.
E que talento! Por un momento, non hai máis que pensar en como a agricultura occidental produce nas marabillosas pradarías só vacas, mentres que os sanburutarras producen una gran cantidade de leite dunha terra case deserta. Isto débese a que coñecen as limitacións do medio e o seu clima. A tenencia de diferentes tipos de animais (camelos, ovellas, vacas e cabras), os tamaños de stock e as medidas de pastoreo son una boa vía paira utilizar recursos alcanzables.
Os seus costumes matrimoniais e a súa estrutura familiar son reflexo da necesidade de agruparse, e o seu respecto ás persoas maiores (polo seu coñecemento básico e experiencia), levou á antropóloga Paul Spencer a describir a esta sociedade como una gerontocracia.
A forma de vida dos sanburutarras é o resultado de dar una resposta enerxética e resistente aos límites do medio no que se atopan. Hai bastantes sofisticaciones nos seus modelos de uso da terra e interacción persoal. Lonxe de ser un elemento incompetente paira a axuda e o desenvolvemento, os sanburutarras poden dar algúns lazos aos expertos, sendo o primeiro deles que a sociedade e a cultura configuran as circunstancias da contorna, das que o mantemento resulta. A pesar das grandes diferenzas de costume e crenza, todas as sociedades teñen solucións paira afrontar os problemas e construír as xeracións vindeiras. Se estas sociedades seguen ao longo dos séculos, é porque esas solucións funcionan. De feito, moitos deses lugares xa foron recollidos polos sanburutarras e outros moitos grupos de xente.
En 1930 naceu una nova disciplina ao redor da investigación dos vínculos ecolóxicos entre o medio e a cultura. Trátase dunha investigación que demostra que a cultura é un produto de éxito ecolóxico e que por tanto xoga un papel importante nas tarefas humanas. Esta disciplina ten un nome e una revista desde 1972: Human Ecology (Ecoloxía Humana).
Ecoloxía Humana
![](images/A29014-b.jpg)
A importancia da ecoloxía humana está demostrada en estudos que indican a función de fenómenos culturais aparentemente raros.
Un exemplo clásico é o estudo de Marvin Harris sobre as vacas santas na India. O termo “Vacas Santas” provén da tradición hindú e asigna á vaca o status que debe ser sempre honrado (e xamais acabado).
Na imaxe hai máis de 200 millóns de vacas e a súa biomasa é maior que a da poboación da India. É a maior concentración de vacún do mundo. Este tipo de poboacións de gando aumenta a presión sobre o chan e o recurso dunha poboación pouco alimentada.
Os administradores coloniais británicos consideraban á santa vaca como o último absurdo das tradicións e costumes rituais, una tradición que se vía obstaculizada nos esforzos de ofrecer á India una civilización europea.
Varios estudos previos e posteriores á independencia chegaron á mesma conclusión, atribuíndo o fenómeno da vaca santa á “ideoloxía irracional” da crenza relixiosa.
Pero Marvin Harris abordou o problema desde un punto de vista funcional e acabou dicindo que a vaca santa non era tan irracional.
Harris cre que as culturas que permanecen durante moito tempo constrúense respondendo a unha presión ecolóxica concreta e só sobreviven pola súa funcionalidade. Harris non nega que a vaca santa da India e o sistema gandeiro poidan mellorarse. Di que a actitude dos hindús cara á vaca debe ser un reflexo da relación simbiótica entre a persoa e o gando e non da situación competitiva entre ambos.
Na actualidade, a proporción entre o gando e o home é consecuencia de circunstancias ecolóxicas e non da ideoloxía hindú. As circunstancias poderían cambiar, pero calquera evolución que expulse a vaca do territorio non quedaría máis remedio que desprazar a moitas familias a cidades xa superpobladas.
O enfoque funcional da ecoloxía humana pode axudar a comprender o medio ecolóxico no que se atopa situada una determinada cultura.
As diferenzas ecolóxicas que teñen India, África, China… son a explicación das diferentes prácticas culturais e sistemas sociais que a xente inventou nestes países.
![](images/A29014-c.jpg)
A ecoloxía humana pode explicar todos os aspectos relevantes da cultura humana: estilo de vida, organización social, modelo de vivenda, matrimonio, educación infantil, herdanza, goberno e crenza relixiosa. As diferenzas entre culturas respecto destes aspectos refírense a distintos parámetros ecolóxicos. A ecoloxía e as diferenzas tamén serán comprensibles.
Na literatura académica temos moitas probas sobre a capacidade de controlar e regular a nosa relación coa contorna, pero non as emitimos. Merecería un mellor coñecemento das lóxicas que a cultura humana leva en relación coa contorna. É imprescindible dicir que a estrutura social de moitos grupos humanos está baseada nunha estreita relación entre a propiedade privada e a común, tal e como consta no estudo realizado sobre o pequeno pobo suízo Törbel.
“Ninguén pode enviar máis vacas das que poida ter no inverno aos Alpes”, explica un documento escrito polos aldeáns en 1517. Esta norma contrapón o devandito por Hardin ao principio de artigo, vinculando o uso dos terreos comunais aos terreos privados e á cantidade de herba que producirán no inverno paira alimentar aos animais. Deste xeito, ninguén podería explotar os terreos comunais sen influír no seu custo persoal paira o seu propio beneficio.
![](https://elia.eus/static/elhuyar/img/elia_RGB.png)