Herdamos os soños dos 36: investigando en eúscaro na fibrosis quística

2022/07/18 Jon Zarate Sesma - EHUko irakasle agregatu doktorea, NanoBioCel ikerketa taldea, Kudeaketa Linguistiko eta Kulturala Pazientean Zentraturiko Osasun Arretan graduondoko espezialista tituluko zuzendaria Iturria: Elhuyar aldizkaria

Figura : Libro publicado pola UPV/EHU en 2012. Ed. UPV/EHU

“Hoxe é o primeiro de decembro, dous mil oito, o mestre partiuse do reino das cousas pequenas”. Así comeza o canto de Ruper Ordorika en homenaxe a Mikel Laboa. Precisamente o mestre que nos deixou o mesmo día de decembro, hai trece anos, decidín escribir este artigo. Recordo como onte o día que nos foi o gran referente do soño feito realidade.

Poderiamos seguir soñando porque soñaron e soñarán porque seguiremos soñando. Pero soñamos con que os soños se fagan realidade algún día, e iso é o que conseguiron os nosos predecesores: sentar as bases para que os estudos universitarios, as teses doutorais e a investigación punta sexamos en euskara.

Facendo nosas as palabras do libro do profesor Mikel Aizpuru, somos herdeiros dun soño (figura 1). No outono de 1936 o Goberno Vasco creou a Escola Superior de Música de Euskadi. Unha universidade pública arraigada no País Vasco que soñou coa internacionalización, e, aínda que nun principio o camiño da guerra fixo imposible o soño, agora, 85 anos despois, grazas a aquel soño, poderiamos investigar en eúscaro. Este soño demóstranos que crendo nun colectivo arraigado no eúscaro e apoiándonos no traballo en equipo, os soños pódense facer realidade. Porque tiveron aquel soño, podo explicarlles en eúscaro o camiño que estamos a percorrer na investigación da fibrosis quística en busca de novos soños. Un camiño cunha mirada internacional inclusiva, que integra a investigadores estranxeiros pero, sobre todo, co eúscaro como eixo central.

Figura : Etiología e clínica da fibrosis quística. Ed. Jon Zarate, coas imaxes tomadas desde https://smart.servier.com/. As de Servier son imaxes con licenza de libre uso Creative Commons Attribution 3.0.

A fibrosis quística é unha enfermidade monogénica, hereditaria, crónica e dexenerativa. A orixe da enfermidade atópase na mutación do xene CFTR. Este xene sitúase no locus 7q31.2 do sétimo cromosoma e codifica a proteína de transporte do ion cloro de célula membrana. A mutación produce a acumulación dun líquido groso e viscoso nos pulmóns, páncreas e intestinos que se asemella aos mocos. Este líquido tamén pode acumularse nas glándulas sudoríparas e no sistema reprodutivo dos machos. Os pacientes con fibrosis quística poden manifestar síntomas ou signos de asfixia, cansazo, tose contínua, dor estomacal, perda de estreñimiento, obstrución intestinal e esterilidad masculina. Cando a situación empeora, sofren infeccións severas e poden ser diabéticas, é unha enfermidade de alta mortalidade. Nos países pobres é raro que estes pacientes sigan soñando a partir dos 20 anos, mentres que nos países ricos cun diagnóstico precoz e tratamentos máis axeitados viven ao redor dos 45 anos. Actualmente non hai tratamento 2 (figura 2).

Figura : Revista Ekaia (UPV/EHU) e Revista Osagaiz (UEU). Ed. UPV/EHU, UEU

Unha vez practicada a proba de talón ao recentemente nado, os profesionais sanitarios da unidade de parto do Hospital de Cruzamentos teñen que dar unha mala noticia a un de cada cinco mil proxenitores cun fillo con fibrosis quística. Con todo, é moito peor, como ocorre noutros lugares, non poder ser diagnosticado nos recentemente nados, xa que é moi importante que se inicie o tratamento de forma secuencial. Aínda que despois da mala noticia vén a negación, pasar canto antes á aceptación e empezar a soñar é imprescindible para avanzar, como en 1936. Os pacientes con fibrosis quística e as súas familias están a soñar colectivamente. A Asociación de Fibrosis Quística do País Vasco fai as funcións de altofalante de todos estes soños, e o día oito de setembro, cada ano, coincidindo co Día da Diáspora, celébrase o Día Internacional da Fibrosis Quística co fin de sensibilizar á sociedade. Do mesmo xeito que a fibrosis quística, o eúscaro tamén ten o seu día internacional (3 de decembro), pero para ambos non atopamos aínda unha cura. A UNESCO declarou recentemente o XXII. a desaparición de sete mil linguas para o século XX, o 903% das linguas do mundo, entre as que podería atoparse o eúscaro. Os falantes vascos necesitamos escusas para soñar como as fibrosis quísticas. Por iso, co fin de evitar a desaparición do eúscaro e ao mesmo tempo avanzar na investigación da fibrosis quística, publicamos os nosos achados en revistas científicas en eúscaro como Ekaia e Osagaiz (figura 3).

Curiosamente, e aínda que a algúns lles pareza demasiado metafórica, observo algunhas similitudes coa fibrosis quística e a transmisión do eúscaro. A mutación máis frecuente do xene CFTR é a eliminación da fenilalanina, denominada F508del, na posición 508 do sétimo cromosoma. Dado que a fibrosis quística é unha enfermidade autosómica recesiva, o neno debe recibir o xene defectuoso da súa nai e do seu pai, é dicir, ambos deben transmitir ao neno o xene CFTR afectado para o seu desenvolvemento. Algo parecido ocorre coa transmisión do eúscaro. Segundo os estudos sociolingüísticos, que ambos os cónxuxes sexan bilingües é case imprescindible para que as súas fillas e fillos reciban o eúscaro como primeira lingua. Así pois, como a duración da enfermidade depende do número de pais capaces de transmitir a mutación, a duración da vida en eúscaro está tamén condicionada polo número de falantes.

Figura : Edición xénica (técnica CRISPR), microfluídica, bioimpresión 3D e nanopartículas. Ed. Jon Zarate

Diríxome cada mañá ao laboratorio de investigación que temos no Campus de Álava da UPV/EHU coa mesma ilusión que o día anterior. Galeno daba moita importancia aos métodos de preparación de medicamentos. Poderiamos dicir que Galeno prevía centos de anos antes a arte da formulación maxistral que logo se estableceu no Renacemento. Case 2000 anos despois do nacemento de Galeno, a revolución tecnolóxica no campo da nanotecnoloxía e a xenética ábrenos novas portas ao desenvolvemento de medicamentos de terapia avanzada. Neste longo camiño deberemos atravesar estas novas portas e aprender a combinar tecnoloxías biofarmacéuticas de nanopartículas, microfluídica, bioimpresión 3D e técnica xénica como a técnica CRISPR (figura 4).

Ademais dos soños, a esperanza de vida dos pacientes con fibrosis quística depende en gran medida de todas estas tecnoloxías. De forma similar poderiamos dicir que coa esperanza de vida do eúscaro. É dicir, se se aplican correctamente unha serie de estratexias e métodos elaborados por expertos en sociolingüística, o eúscaro pode permanecer. Por unha banda, refírome á técnica CRISPR e, por outro, á metodoloxía Eusle 5. Ambas se parecen, aínda que procedan de ámbitos moi diferentes. Actualmente, o CRISPR permítenos cortar e pegar fragmentos de material xénico en calquera célula. As posibilidades destas tesoiras moleculares son enormes. Por iso, foi o maior avance científico de 2015, aínda que aínda se sabe moi pouco do seu impacto. Como xa se comentou, a técnica CRISPR presenta similitudes coa metodoloxía Eusle deseñada polo Cluster de Sociolingüística para o cambio de hábitos lingüísticos. Eusl pode modificar o costume de falar en castelán e resolver a mutación do xene CFTR danado polo CRISPR, recortando a secuencia xenética incorrecta e pegando a nova. Ademais, a técnica CRISPR pode servir para que os pacientes con fibrosis quística manteñan a súa esperanza e, ao mesmo tempo, a metodoloxía Eusle siga vivindo en eúscaro. Por tanto, pode dicirse que os membros do noso equipo de investigación somos portadores do uso do eúscaro científico. Aínda que na actividade investigadora o inglés é o idioma principal, sempre tentamos dar cabida ao eúscaro, mesmo nas comunicacións en congresos internacionais. E, claro, cada dous anos non faltamos nunca ao Congreso Ikergazte da UEU, o único congreso mundial internacional e en eúscaro (figura 5).

Figura : Ikergazte. Ed. UEU

Temos que levar o póster para presentalo no congreso de Ikergaztea no seu canutillo para que chegue sen danar ao evento. Así mesmo, o transporte do ácido nuclear deseñado para reparar a mutación xénica até o núcleo celular require o desenvolvemento de complexos nanosistemas. No noso laboratorio producimos nanopartículas formadas por lípidos e polímeros, tamén chamados vectores non viroso. No caso da fibrosis quística, estas nanopartículas axúdannos a protexer o ácido nucleico deseñado coa técnica CRISPR e a orientalo até a célula con mutación F508del. Do mesmo xeito que o poster ao congreso, o camiño do ácido nucleico á célula é sinuoso, máis si quere facelo en eúscaro. O futuro da investigación en eúscaro depende de quen a investigan en eúscaro. Se o eúscaro non é funcional e non serve para investigar, a investigación en eúscaro desaparecerá. Se os científicos vascos non falan euskera, témolo claro. Existen varios investigadores no mundo que proporcionan información científica sobre a fibrosis quística en castelán. Pero non somos tantos para informar en eúscaro nos informativos de EITB ou no portal web do Zientzia Kjai da Cátedra de Cultura Científica da UPV/EHU, iso si, cada vez somos máis os que estamos a facer realidade o soño.

Sen dúbida, como os do 36, eliximos un camiño cheo de ignorancias e temos un reto contundente. Pero ninguén e nada nos quitasen ganas de seguir facendo realidade o soño. Nós nacemos porque os demais nacen do mesmo tronco!

Bibliografía:

1.- Aizpuru M. Somos herdeiros dun soño. UPV/EHU; 2012

2.- Wikipedia contributors. (2022, Febreiro 1). Cystic fibrosis. En Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved 23:50, Febreiro 9, 2022, from https://en.wikipedia .org/w/index.php?title=Cystic_fibrosis&oldid=1069363177.

3.- Eberhard DM, Gary FS, Charles DF (eds. ). 2021. Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.

4.- Goberno Vasco. Transmisión intergeneracional do eúscaro na CAPV. Servizo Central de Publicacións do Goberno Vasco; 2008.

5.- Jauregi P, Suberbiola P. “A metodoloxía Eusle: dos hábitos lingüísticos fixados en castelán aos de eúscaro no mundo laboral”. Revista Sociolingüística BAT 2018; 107(2): 97-131.

6.- Hodges CA, Conlon RA. “Delivering on the promise of gene editing for cystic fibrosis”. Xenes Dis 2018; 6: 97-108

7.- Sainz-Ramos M, Villate-Beitia I, Galego I, A L Qtaish N, López-Mendez TB, Eritja R, Grijalvo S, Puras G, Pedraz JL. “Non-viroso mediated gene therapy in human cystic fibrosis airway epithelial cells recovers chloride channel functionality”. Int J Pharm. 2020;588:119757.