De face extracción desde Pamplona
1994/10/01 Boneta, Jon Andoni | Razkin, Patxi Iturria: Elhuyar aldizkaria
O planetario de Pamplona construíuse fai 7 meses paira cubrir a oportunidade cultural que esta cidade non tiña.
Ao longo do Estado existen construcións que só teñen planetario ou museos de ciencia. En Iruñea, pola súa banda, quíxose unir todo.
![](images/A88032.jpg)
Non hai que limitar o planetarium só á astronomía nin ás ciencias. Está inmerso nun concepto cultural máis amplo, aínda que a astronomía teña un contido importante. A historia da muller no mundo do traballo, a historia dos cómics, as exposicións fotográficas da arquitectura de Pamplona son un exemplo diso.
Por tanto, quen queira ver a película do planetarium ten outras opcións culturais e exposicións, ou quen acuda a unha conferencia ten a oportunidade de ver a película do planetarium. Esta película é principalmente a produción de planetarium, aínda que noutras ocasións trátase de traballos realizados en colaboración cos planetarios de Castelló ou Madrid.
Pero que é o planetarium?
A palabra Planetarium significa que se refire aos planetas. Por iso, o seu obxectivo é expresar o Sistema Solar. Hoxe en día, con todo, a palabra planetarium relaciónase co instrumento que proxecta nunha cúpula (e moitas veces coa construción con proxector), o planeta, as estrelas e outras figuras do ceo.
Desde tempos inmemoriais, o home quixo entender e representar o ceo. O primeiro planetario coñecido, Cicerón descríbenos nun libro propio. Arquímedes a. C. Realizado cara ao ano 250. Ademais do movemento do Sol, a Lúa e os planetas, mostraba as fases da Lúa e as eclipses de Sol e Lúa.
Co paso do tempo, os modelos e as esferas celestes foron tomando a forma dos planetas grandes do noso tempo. En 1650 Adam Olearius e Andreas Busch construíron o “Gottorp Globe”: Una cúpula de 3,1 metros, na que estaban debuxadas as estrelas. A xente entraba baixo a cúpula paira ver as estrelas, movendo a cúpula cun roda de muíño. Os planetas mostrábanse mediante pequenas esferas de vidro.
A partir deste planetarium o profesor Roger Long de Cambridge construíu una cúpula de 5,4 metros. A cúpula estaba chea de orificios e por fóra penetraba a luz contrastando coa escuridade interior.
A principios deste século, Oskar von Miller, fundador do Deutsches Museum de Munich, impulsou á empresa Carl Zeiss a traballar neste tema. Un equipo de Carl Zeiss, liderado por Walter Bauersfeld, cos avances de von Miller neste tema, deu un gran paso: en lugar de usar cúpulas cargadas de buracos, colocou baixo esta cúpula un proxector. Por tanto, ao moverse o proxector non era necesario mover a cúpula completa. Desta forma facilitábanse moito os sistemas mecánicos.
![](images/A88032-a.jpg)
Con esta idea naceu en 1923 “The Wonder of Jena”, o primeiro planetario da nova era. Ao principio, Carl situouse no edificio de Zeiss en Jenan e máis tarde púidose ver no Deutches Museum.
Os avances actuais han acentuado enormemente as posibilidades de ampliación da astronomía, onde se poden aplicar todos os métodos audiovisuais: diapositivas de alta definición, imaxes tridimensionales, movemento de imaxes, proxección de vídeos e efectos especiais, proxeccións láser, sistemas sonoros especiais, etc. Todo guiado pola informática ofrece un espectáculo incrible.
O de Pamplona é un planetario deste tipo. Ten una cúpula de vinte metros e proxector da casa Carl Zeiss, como os instalados en Sttutgar, Washington e Nova York.
Proxectores principais, unhas 9 mil estrelas, planetas (excepto Urano, Neptuno e Plutón), Lúa, Sol, cometas, estrelas fugaces, Vía Láctea, nebulosas, etc. pode proxectalas. Ademais dispón de proxectores auxiliares, proxectores de diapositiva e vídeo. En canto á cúpula, para que sexa lixeira e poida dar a forma adecuada, fabrícase en aluminio. Logo tápase por baixo cun plástico especial para que reflicta a luz na medida adecuada.
Á fin e ao cabo, o Planetarium é un espectáculo cinematográfico que, a través de proxectores, fotos e vídeos, mostra temas relacionados coa astronomía.
Planetarium e clases
Falamos destes temas con Bidañe Ollo. Bera é licenciada en Bioloxía pola Universidade de Navarra. Era profesor de Ciencias Naturais en Vitoria-Gasteiz antes de vir ao Planetarium. É o único que sabe eúscaro no persoal do planetario. El debe traducir ao eúscaro todos os textos que aparecen en eúscaro, xa que non teñen diñeiro paira pagar o tradutor.
Entre os visitantes do Planetarium ocúpanse principalmente do alumnado. Porque ademais de ser máis da metade do número de visitantes, a Astronomía ten que mostrarse moi elementalmente para que a entendan ben.
![](images/A88032-d.jpg)
Ás clases que teñen previsto achegarse ao planetario envíaselles un tríptico. Neste tríptico, ademais da solicitude, ofrécese información sobre as catro proxeccións paira os alumnos. “Normalmente veñen alumnos de entre oito e dezaseis anos e adaptándose á idade elíxese un espectáculo ou outro. Estas catro proxeccións ofrécense tanto en eúscaro como en castelán, segundo demanda da escola. Eu dou sesións en eúscaro, aínda que sexan de oito ou dezaseis anos”, comenta Bidaño. O seguinte paso é porse de acordo paira elixir o día.
Para que os alumnos que acudan coñezan o que teñen que ver, prepararon uns textos. Nela ofrécense diferentes exercicios e lecturas para que traballen na clase de Ciencias Naturais. Desta maneira os alumnos aprenden mellor o núcleo do espectáculo.
As sesións son todas as tardes, de martes a venres. Sábados mañá e tarde e festivos só pola mañá. As clases realízanse pola mañá, de martes a venres.
Cando lle preguntamos como se comportan os peque??os peque??os contéstanos: “Normalmente moi bo. O concerto divídese en tres partes. Na primeira insérese o vídeo da película (en 30 minutos ou). Mentres ven a película, quedan sen moverse nos asentos como fascinados. Noutros 20 minutos móstranselles as estrelas que aparecen no ceo esa noite e cóntaselles a mitoloxía dalgunha constelación. Nesta última parte todos comezan a preguntarse. Moitas veces sorpréndeche preguntando e logo tes que ter moito coidado ao explicar o porqué para que o entendan.
A entrevista con Xabier Armentia, director do Planetarium foi:
Elh.- Que pasos deu antes de ser director de Planetarium?
J. A.- Bo, primeiro en 1985, licenciei en Física na Universidade Complutense de Madrid, especialidade de Astrofísica.
Alí estaba a estudar a actividade de estrelas dobres de todo tipo. Estas estrelas teñen manchas similares ao noso Sol, polo que presentan importantes fenómenos magnéticos e convectivos.
O meu traballo era mirar con grandes telescopios e analizar as peculiaridades do seu espectro.
Ademais, as funcións que leva o exercicio da universidade, impartir clases...
Estudando na facultade, no ano 90 saíu a praza de director do Planetario de Pamplona. Enviei o curriculum e tomáronme.
![](images/A88032-b.jpg)
Elh.- Como xorde a idea de pór un planetarium?
J.A.- A idea do Planetarium saíu do Goberno de Navarra. Querían dar una oportunidade cultural a Pamplona e decidiron facer un planetarium. Posteriormente, Caixa Navarra tamén participou no financiamento.
Esta decisión é bastante sorprendente, xa que en Pamplona non hai tendencias importantes en astronomía.
Elh.- En que momento do proxecto entrou Xabier Armentia?
J.A.- Paira cando eu entrei decidira como ía ser a construción, é dicir, que se ía a construír un gran planetario. Doutra banda, o proxector principal estaba encargado, xa que pasa un ano e medio ata que o solicitas e conséguelo. Seleccionouse un proxector optomecánico normal.
A Casa de Ciencias estaba decidida a ser, ademais dun pequeno planetarium, un planetario con outras posibilidades culturais.
Pero as obras aínda non comezaran e paira min foi como empezar de cero, e pareceume un proxecto moi atractivo.
Doutra banda, o proxecto foi bastante criticado. A xente preguntábase que é o planetario, paira que serve, si sen gastar tanto diñeiro non era mellor facer algo máis. Hai que ter en conta que esta construción se realizou con diñeiro público e que nos últimos tempos producíronse importantes recortes.
Por tanto, conseguir una oportunidade cultural paira todos era un reto interesante e creo que imos polo bo camiño.
Elh.- Como respondeu a xente nesta primeira metade do ano?
J. A.- A resposta foi moi boa, nestes primeiros seis meses pasaron 50.000 persoas, a metade delas escolares. Por tanto, superaremos todas as previsións se seguimos así até final de ano.
Ao principio é una novidade. Por tanto, é normal que veñan tantas persoas. Paira manter vivo o planetarium temos que conseguir repetir a visita. Paira iso, por unha banda, realizamos exposicións, conferencias e cursos, e por outro, cambiaremos a proxección do planetarium cada seis meses.
![](images/A88032-c.jpg)
![](https://elia.eus/static/elhuyar/img/elia_RGB.png)
Gai honi buruzko eduki gehiago
Elhuyarrek garatutako teknologia